BoekrecensieFilosofie

Fascinerend portret van Hölderlin: een filosoof die koos voor de poëzie

Hölderlin. Biografie van een mysterieuze dichter. 
Rüdiger Safranski
Vertaald door W. Hansen
Uitgeverij Atlas Contact; 312 pagina’s; € 27,50.
★★★★☆

Over de auteur

In veelgeprezen biografieën portretteerde filosoof, germanist en historicus Rüdiger Safranski (1945, Rottweil) zo ongeveer iedere Duitse denker en dichter die er sinds de achttiende eeuw toe deed: Goethe, Schiller, Hoffmann, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger. En nu Hölderlin.

De hoofdpersoon

Friedrich Hölderlin (1770-1843) zocht een leven lang naar vrijheid. Op de vlucht voor het predikantenbestaan dat zijn moeder voor hem had uitgestippeld volgde hij een roeping als dichter.

Hölderlin leefde in roerige tijden. De Franse Revolutie bracht de politiek van het hof naar de massa, en in de filosofie ontketende rationalist Kant een denkrevolutie met zijn kritiek van de zuivere rede. Allemaal zaken die de jonge en idealistische Friedrich omarmde, maar die hem ook de nodige hoofdbrekens bezorgden. “De filosofie is een tiran,” klaagde hij in een brief, “en ik duld de dwang ervan meer dan dat ik me er vrijwillig aan onderwerp.”

Uiteindelijk besloot Hölderlin om zich van de tiran te bevrijden, en zijn brandendste vragen via het schrijven van poëzie te beantwoorden. Hij jubelde: “Een eind maken aan die eeuwige strijd tussen onszelf en de wereld, de vrede van alle vrede die hoger is dan alle verstand – die terug te winnen, ons met de natuur te verenigen tot één oneindig geheel, dat is het doel van al ons streven, of we het daarover met elkaar eens zijn of niet.”

Hölderlin overleed in een torenkamertje, waar hij zesendertig jaar had doorgebracht. Waanzinnig, opgebrand, ‘taalziek’. Volgens Safranski leed hij aan een ‘dubbel isolement’: de man die had gevochten voor innerlijke vrijheid was in het niemandsland tussen zelf en buitenwereld blijven steken.

Hölderlins taak

Terwijl zijn studievrienden, de filosofen Schelling en Hegel, vrijblijvend konden denken over het hertoveren van een materialistische maatschappij met ‘nieuwe mythen’ zag Hölderlin zich voor de zware taak geplaatst om die mythen daadwerkelijk te schrijven. In zijn hymne ‘Patmos’ dichtte hij: “Nabij is / en moeilijk te vatten de god. / Maar waar gevaar is, groeit / Het reddende ook.”

Safranski’s methode

In het boeiende laatste hoofdstuk inventariseert Safranski hoe Hölderlin na zijn dood door anderen is geïnterpreteerd en geëxploiteerd. Schrijvers van de Romantiek zagen hem als een heilige; Nietzsche roemde hem als ‘lichtend voorbeeld’; de nazi’s gebruikten bloemlezingen van zijn werk om de moraal aan het oostfront op te vijzelen; Foucault duidde Hölderlins waanzin. Safranski lijkt al die interpretatieve sluiers weg te willen trekken, om Hölderlin en zijn tijd weer naderbij te brengen. In het voorwoord schrijft hij dat je kruidje-roer-me-niet Hölderlin omzichtig moet naderen. Lezers die zich meteen af laten schrikken door hoogdravende teksten over ‘goddelijk vuur’ zullen hem nooit begrijpen.

Doordat hij Hölderlins leven zo gewetensvol reconstrueert, lijkt het alsof Safranski de schijn wil vermijden dat hij met een eigen, 21ste-eeuwse interpretatie op de proppen komt. Want dat zou de dichter opnieuw klem zetten. Dat zo’n interpretatie onvermijdelijk is, blijkt op de momenten dat Safranski’s eigen cultuurkritiek ineens glashelder doorklinkt: kritiek op de ‘jongste moderne tijd’ die niet overweg kan met ‘alles wat overspannen en fantasierijk’ is.

Reden om dit boek niet te lezen

In weerwil van zijn eigen advies neemt Safranski soms toch op ironische wijze afstand van zijn onderwerp, zoals wanneer hij Hölderlin, naar analogie van een enigszins pathetische brief, aanduidt als ‘de door Apollo geslagene’.

Reden om dit boek wel te lezen

Safranski bezit een geweldige pen: dat blijkt bijvoorbeeld uit zijn omschrijving van Kants zuivere rede als de ‘paukenslag die de kathedralen van de metafysica deed instorten’. Citaten van Hölderlin zijn in cursief binnen de lopende tekst opgenomen, waardoor het boek zeer vlot leest. De biografie is op zijn fascinerendst wanneer Safranski een dichter schetst in dialoog met zijn tijd. Hölderlin leefde in een periode van gigantische omwenteling en hij worstelde met de vraag hoe hij zich daar als enkeling toe moest verhouden. Kun je vasthouden aan idealen die door anderen worden geperverteerd, hoe verander je de wereld met kunst? Vragen die resoneren in de huidige tijd, waarvan gebeurtenissen net als in Hölderlins tijd direct worden ‘geïnterpreteerd als (…) de geboorte van een nieuw tijdperk’.

Lees ook:
Dit woedde blijkbaar al in mij

Musicus Reinbert de Leeuw schreef voor het eerst in veertig jaar weer een orkestwerk.Het gedicht van Hölderlin speelt een grote rol in de structuur van ‘Der nächtliche Wanderer’. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden