Yusuf al-Qaradawi in 2004 tijdens een ontmoeting met joodse geleerden in Londen.  Beeld Reuters
Yusuf al-Qaradawi in 2004 tijdens een ontmoeting met joodse geleerden in Londen.Beeld Reuters

In memoriamYusuf al-Qaradawi (1926-2022)

Extremist of hervormer? De invloedrijkste islamkenner ter wereld was voor velen een raadsel

Yusuf al-Qaradawi gold als de invloedrijkste islamitische geleerde ter wereld. Hij werd in het Westen bestempeld als extremist, maar nam ook hervormingsgezinde posities in rond maatschappelijke thema’s. Wie was hij, en hoe zijn die ogenschijnlijke tegenstrijdigheden te verklaren?

Joas Wagemakers

Hij was vanaf de jaren negentig een vertrouwde gast in de huiskamers in het Midden-Oosten, en van iedereen die elders ter wereld de televisie op Al-Jazeera afstemde. Met grote regelmaat vulde het gezicht van de islamitische geleerde Yusuf al-Qaradawi het beeldscherm en klonken uit zijn mond religieuze adviezen. In zijn populaire televisieprogramma De sharia en het leven schuwde hij weinig onderwerpen en gaf hij bovendien jarenlang antwoorden op kijkersvragen.

Al-Qaradawi werd geboren in 1926 in een dorpje in het noorden van Egypte, waar hij opgroeide in een vroom gezin. Zijn vader overleed toen hij nog een peuter was. De jonge Yusuf ging studeren aan de beroemde Al-Azhar Universiteit in Cairo, waar hij diverse graden behaalde en uiteindelijk ook promoveerde. Dit zou het begin zijn van een lange en prominente carrière als invloedrijk moslimgeleerde.

In de gevangenis

De carrière van al-Qaradawi liep onder andere via de Moslimbroederschap, de islamistische organisatie waar hij al vroeg mee in contact kwam en door wier gedachtegoed hij sterk beïnvloed was. Zijn contacten met deze oppositiegroep kwamen hem echter duur te staan: hij kwam diverse keren in de gevangenis terecht en verliet het land uiteindelijk permanent in 1961, toen hij in Qatar ging wonen.

Daar begon een nieuwe fase in al-Qaradawi’s leven, omdat hij daar de kennis die hij aan Al-Azhar had opgedaan omzette in een schier eindeloze reeks boeken, artikelen en fatwa’s. Hij ging werken aan de Universiteit van Qatar. Zijn internationale invloed werd nog groter door zijn uitgebreide website IslamOnline en zijn voorzitterschap van twee invloedrijke internationale organisaties: de Europese Raad voor Fatwa’s en Onderzoek en de Internationale Unie van Moslimgeleerden. Via deze functies, en niet in de laatste plaats vanwege zijn tv-programma op Al-Jazeera, zou hij uiteindelijk bekend komen te staan als de invloedrijkste soennitische geleerde van onze tijd.

Ballingschap

Vlak na de val van het regime van voormalig president Hosni Moebarak keerde de inmiddels 84 jaar oude al-Qaradawi in 2011 terug naar Egypte. Hoewel hij er ogenschijnlijk kalm onder bleef, moet het een emotionele ervaring zijn geweest: na tientallen jaren ballingschap was hij weer terug in zijn geboorteland. Daar hield hij in februari van dat jaar een preek voor een miljoenenpubliek op het beroemde Tahrirplein (Bevrijdingsplein) in Cairo. Alleen al hieruit bleek dat al-Qaradawi een enorme populariteit genoot.

Toch zullen velen in het Westen niet rouwig zijn om zijn dood vanwege controversiële uitspraken die bijvoorbeeld als antisemitisch werden gezien. Desondanks zagen veel moslims al-Qaradawi juist als gematigd vanwege zijn hervormingsgezinde posities over andere maatschappelijke thema’s.

(Lees verder onder de foto)

Yusuf al-Qaradawi in Londen, 2003. Beeld Getty Images
Yusuf al-Qaradawi in Londen, 2003.Beeld Getty Images

Al-Qaradawi’s reputatie als hervormingsgezinde geleerde dankte hij aan zijn streven moslims met hun tijd mee te laten gaan zonder dat ze daarbij hun geloof verloren. Zo hervormde hij allerlei regels uit de islam (oftewel de sharia), waardoor het leven makkelijker werd voor vrome moslims die volledig wilden deelnemen aan de maatschappij. In tegenstelling tot veel andere geleerden legitimeerde hij bijvoorbeeld politieke deelname in landen waar de sharia niet de wetgeving bepaalt, stelde hij dat rente voor westerse moslims toegestaan was en stond hij Franse moslima’s op staatsscholen toe hun hoofddoek af te doen als dat moest.

Extremist

Tegelijkertijd stond al-Qaradawi bekend als omstreden geleerde: hij legitimeerde Palestijnse zelfmoordaanslagen tegen Israëlische burgers en stelde dat de Britse schrijver Salman Rushdie het verdiende ter dood veroordeeld te worden vanwege van zijn vermeend blasfemische boek De Duivelsverzen. Al-Qaradawi werd in het Westen dan ook vaak als extremist bestempeld en hem is soms zelfs de toegang tot Europese landen ontzegd.

Hoe zijn deze ogenschijnlijk tegenstrijdige standpunten van de geleerde met elkaar te verenigen? Dat heeft alles te maken met een aantal islamitische ideeën die hij toepaste. Zo huldigde al-Qaradawi decennialang het principe van wasatiyya. Dit concept, dat letterlijk ‘centrisme’ betekent, omschreef hij als een soort gulden middenweg. Concreet houdt dit in dat je de teksten van de Koran en de soenna zeker niet negeert, maar je je er ook niet blind op staart. Dan zou je zomaar de onderliggende principes van de sharia uit het oog verliezen, zoals rechtvaardigheid, schade beperken, of het minste van twee kaden kiezen.

Uitgaande van de deze principes zocht al-Qaradawi naar mogelijkheden om binnen de grenzen van de sharia meer mogelijk te maken. Daarvoor bracht hij het concept taysir, ‘vergemakkelijking’, te berde. Dit oude concept maakt het voor moslims mogelijk om in lastige situaties soepeler met de regels om te gaan. Ter illustratie: hoewel moslims wijn doorgaans verboden achten, mag je dit wel drinken als je omkomt van de dorst.

Soepeler hanteren van de islamitische regels

Eigenlijk komt dat neer op het bekende spreekwoord ‘Nood breekt wet’, maar al-Qaradawi ging verder. Hij stelde namelijk dat de regels niet alleen bij een noodzaak soepeler gehanteerd mochten worden, maar ook als er sprake was van een sterke behoefte binnen de moslimgemeenschap. Hieronder schaarde hij ook de behoefte van moslims om politiek, economisch en sociaal deel te nemen aan de samenleving.

Zodoende stelde al-Qaradawi dat politieke deelname in niet-moslimlanden toegestaan was: moslims moeten opkomen voor hun rechten. Ook mochten ze van hem rentedragende hypotheken accepteren, omdat moslims zonder dit middel geen huis kunnen kopen en hierdoor maatschappelijk moeilijker vooruit komen. Maatschappelijke vooruitgang was ook de reden dat Franse meisjes hun lessen op staatsscholen volgens al-Qaradawi uiteindelijk moesten verkiezen boven het dragen van een hoofddoek: beter onbedekt maar goed opgeleid dan andersom.

De Palestijnse strijd

De vraag blijft echter: waarom was al-Qaradawi kennelijk bereid de sharia flexibel te benaderen op het ene terrein, maar volhardde hij in compromisloze standpunten op het andere gebied? Dit hangt samen met het concept maslaha, ‘belang’. Om mensen bij de islam betrokken te houden en een vroom leven te laten leiden, ging al-Qaradawi aan de hand van hun wensen, problemen en vereisten op zoek naar creatieve oplossingen. Zo kwam hij uit bij de eerdergenoemde conclusies over politieke deelname, rente en onderwijs.

Het ‘belang van moslims’ noopte al-Qaradawi echter tot andere conclusies als het ging over het Palestijns-Israëlisch conflict en openlijke godslastering. Volgens hem – en vele moslims in het Midden-Oosten waren dat met hem eens – was de Palestijnse strijd een fundamenteel rechtvaardige zaak die zelfmoordaanslagen legitimeert. Een andere houding of methode zou leiden tot het verlies van land dat volgens al-Qaradawi niet alleen de Palestijnen, maar ook de moslims toebehoort. Opkomen voor dit land en zijn inwoners diende dus het belang van de islam; ze (gedeeltelijk) opgeven juist niet.

Wet van Meden en Perzen

Wat betreft godslastering ging hij anders om met dit concept. In de Arabische wereld, waar al-Qaradawi niet alleen fysiek maar ook intellectueel geworteld was, stuit openlijke blasfemie juist op veel weerstand. Een gemeenschap die toch al onder vuur lag door westerse militaire invasies en culturele invloeden kon blasfemie missen als kiespijn. Zo bezien lag het belang van Midden-Oosterse moslims dan ook niet in ruimere opvattingen over godslastering, maar juist in het vasthouden aan bestaande islamitische normen hierover. Daarom hoefde er dus ook geen mouw gepast te worden aan de islamitische regels.

Menigeen beschouwt de sharia als een wet van Meden en Perzen, maar de manier waarop deze invloedrijkste moslimgeleerde ermee omging, toont aan dat je dit rechtssysteem ook flexibel kunt benaderen. Deze methode laat ook vooral zien dat al-Qaradawi een man van zijn tijd was: pragmatisch, maar met oog voor het grotere geheel. Zo heeft hij een denkwijze op de kaart gezet die hem zeker zal overleven.

Yusuf al-Qaradawi

1926: geboren in Saft Turab, een dorpje in het noorden van Egypte
1953: afgestudeerd in de islamitische theologie aan de Al Azhar-universiteit in Cairo
1961: vertrek naar Qatar, waar hij ging werken aan de Universiteit van Qatar
1996: oprichting Al Jazeera, waar hij zijn tv-show ‘De sharia en het leven’ krijgt
2011: terugkeer naar Egypte, preek voor miljoenenpubliek op het Tahrirplein

Joas Wagemakers, auteur van dit artikel, is islamoloog en als universitair hoofddocent werkzaam aan de afdeling filosofie en religiewetenschappen van de Universiteit Utrecht.

Lees ook:

Omvatten de verschillen tussen islamistisch en islamitisch meer dan alleen die kleine s?

Islamisme is een veelgebruikte term in het publieke debat. Maar waar komt dit woord eigenlijk vandaan, en waarom zouden we het gebruiken?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden