IdentiteitExpositie

Expo ‘Drie generaties Joden’ laat zien wat het Nederlandse Joodse leven in vrijheid betekent

Jehuda de Jong met rechts van haar Odette de Leeuw. Beeld Jehuda de Jong
Jehuda de Jong met rechts van haar Odette de Leeuw.Beeld Jehuda de Jong

De expositie ‘Drie generaties Joden’ in het Doornse kasteel Moersbergen vertelt met foto’s, tekeningen en ingesproken teksten de levensverhalen van drie generaties Joden in Nederland. ‘Vrijheid is kunnen zijn wie je bent en in vrede kunnen leven en wonen.’

Wat betekent Jood zijn in Nederland in de 21ste eeuw? Beeldend kunstenares Jehuda de Jong zit aan tafel in de expositieruimte van het kasteel Moersbergen in Doorn. Ze tekent daar nog steeds aan levensgrote portretten van vijf Joodse families die hier straks centraal staan in een tentoonstelling. Drie of vier generaties verbeelden wat het Nederlandse Joodse leven in vrijheid voor hen betekent. Wie zijn ze, wat geloven ze, hoe vieren ze? De bezoeker kijkt de families recht in de ogen en hoort hun verhaal via audiofragmenten. 

“Ja”, zegt ze, “mijn voornaam is Joods”. Het betekent letterlijk ‘uit de stam van Juda’, of ‘Hij die God looft’. Maar De Jong is zelf niet Joods: ze kreeg die naam omdat haar ouders altijd sterk geïnteresseerd waren in de Joodse geschiedenis. Dat ze hier in haar werk iets mee doet, is nieuw.

Eran Ben-Michaël (1982). Beeld Jehuda de Jong
Eran Ben-Michaël (1982).Beeld Jehuda de Jong

De Jong kwam op het idee om generaties Joden te portretteren nadat de synagoge in Borne haar uitnodigde om daar te exposeren. Bovendien was het in 2020 exact 75 jaar geleden dat Nederland bevrijd werd van de Duitse bezetter. Ze ontdekt dat de dreiging nooit ver weg is en dat Joden zich daar nog steeds toe moeten verhouden. De Jong: “Antisemitisme bestaat nog. Maar hoe ga je daarmee om? Duik je onder of draag je je Joodse identiteit uit?”

Vijf jaar ondergedoken

Dat vrijheid niet vanzelfsprekend is en moet worden gekoesterd, benadrukt de 100-jarige Anna de Leeuw-Samuel uit Apeldoorn. De verhalen van angst en onderdrukking staan haar nog helder voor de geest. Gedurende de oorlog leefde ze vijf jaar lang ondergedoken in het Twentse Borne. Als enige van haar familie overleefde ze de bezetting. Eenmaal ‘vrij’ slaat ze met haar man Bob de bladzijde om, begint een nieuw leven en krijgt vier kinderen.

Boaz van Oijen (2009). Beeld Jehuda de Jong
Boaz van Oijen (2009).Beeld Jehuda de Jong

Een kleinkind van Anna de Leeuw-Samuel is Odette de Leeuw (45), moeder van drie kinderen. Haar foto hangt drie meter bij haar grootmoeder vandaan. “Vrijheid betekent voor mij dat ik kan zijn wie ik ben, kan doen wat ik wil en in vrede kan leven en wonen”, vertelt ze. De Leeuws familie betekent alles voor haar en haar culturele identiteit als Jood maakt dat ze zich onderdeel voelt van de gemeenschap, meedoet met de sabbat en en de hoge feestdagen viert.

De expositie is ondanks corona gewoon open voor publiek, maar binnen de maatregelen en op afspraak. In de kelder van kasteel Moersbergen valt het zonlicht door de ramen naar binnen op de intieme zwart-wit portretten. Joodse gebedsdoeken hangen zijdelings over de foto’s heen gedrapeerd. 

Hechte familiebanden

In de verlaten, groene omgeving van het kasteel zwemmen groepjes eenden door de slotgracht. Die ­stilte geeft de stemmen iets in­dringends. De Joodse mannen, vrouwen en kinderen vertellen over het belang van hun hechte ­familiebanden. Basisschoolleerling Boaz van Oijen (11) voelt zich ­vooral Joods als hij zijn Maccabi Tel-Aviv voetbalshirt aan heeft en als ze het in de klas over Israël hebben.

Jaïr van Oijen (2017). Beeld Jehuda de Jong
Jaïr van Oijen (2017).Beeld Jehuda de Jong

Zijn zusje Tamar (9) “heeft alleen vrijheid meegemaakt”, zegt ze, dus weet ze niet hoe het is om dat niet te hebben. Zij hoopt dat ook nooit mee te maken. Samen met haar broertje Jaïr (4) zingt zij een liedje in het Hebreeuws.

Voor theatermaker Eran Ben-Michaël (38) speelt zijn Joodse identiteit een rol in de stukken die hij maakt. Ben-Michaël komt uit een mix van families die over de hele wereld samen zijn gekomen in Israël. Zijn eigen familie emigreerde daarna naar Nederland. Vrijheid betekent voor hem “een culturele mix mogen zijn, en toch volwaardig lid en onderdeel zijn van de samenleving”.

Tijdens het maken van de expositie werd De Jong, zelf ook moeder, geraakt door de verhalen die ze hoorde, vooral van de vrouwen uit haar generatie, zoals Odette. “Dit zijn moedige vrouwen, ze staan trots en fier in het leven. Joodse moeders zijn vaak de spil van de familie, zij geven de culturele identiteit door”, zegt De Jong.

Tekeningen

De levensgrote tekeningen van haar hand hangen recht tegenover de foto’s van de moeders. Het zijn impressionistische gelijkenissen van de fotoportretten. De Jong kijkt ­bewonderend naar hen. “Deze vrouwen kennen de zwaarte van de verhalen over de oorlog, maar staan voor hun moederschap, hun Joodse identiteit en hun vrijheid. Maar hoe geven zij die ervaringen door aan hun kinderen? Is de boodschap ‘tot hier en niet verder’? Hun kinderen mogen nu hun eigen keuzes maken en loskomen van de oorlog. Die boodschap van vrijheid, trots en moed vind ik mooi.”

De expositie is tot en met 28 februari gratis te bezoeken in kasteel Moersbergen in Doorn, en werd mede mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds. Reserveren kan per mail: info@jehuda.nl.

Lees ook:

Fotograaf Benyamin Reich brengt de gesloten wereld van het ultra-orthodoxe jodendom in beeld

Fotograaf Benyamin Reich belicht het ultra-orthodoxe jodendom. Hij zoekt schoonheid in de ‘grijze, gesloten wereld’ die hij zelf achter zich liet. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden