Interview

Ethicus Ann Heberlein: ‘Soms is het moreel fout om te vergeven’

Ann Heberlein schreef een biografie over de Duits-Amerikaanse filosoof Hannah Arendt, die haar hielp in haar denken over het kwaad.  Beeld Sofia Runarsdotter
Ann Heberlein schreef een biografie over de Duits-Amerikaanse filosoof Hannah Arendt, die haar hielp in haar denken over het kwaad.Beeld Sofia Runarsdotter

Hannah Arendt hielp de Zweedse theoloog en ethicus Ann Heberlein in haar denken over het kwaad. Ook het kwaad dat haar persoonlijk trof. Ze schreef een biografie over de grote Duits-Amerikaanse filosoof.

Tegenwoordig is het wel duidelijk voor Ann Heberlein (50): sommige zaken kun je niet vergeven, je kunt het niet opbrengen. En zelfs als je er wel toe in staat bent, is het niet altijd goed, zegt de Zweedse denker in een telefonisch interview. “Soms is het moreel fout om vergiffenis te schenken.”

Het is een inzicht dat Heberlein ontwikkelde na een persoonlijke worsteling waarin filosofie haar steun bood. Ze schreef een dissertatie van 600 bladzijden over het kwaad, over schuld en schaamte, en over vergiffenis. En steeds was daar Hannah Arendt (1906-1975), de filosofe die precies over deze thema’s had nagedacht. “Hannah Arendt was een vriendin voor me geworden, ook in moeilijke tijden. Als christenen het niet meer weten, vragen ze: wat zou Jezus doen? Voor mij was de vraag: wat zou Hannah doen?”

Heberleins studie naar Arendt leidde tot een biografie over de Duits-Amerikaanse Joodse denker, die deze week in Nederland verschijnt als ‘Hannah Arendt. Over liefde en kwaad.’

U schreef een boek over liefde en kwaad in het leven en denken van Arendt. Wat betekent het kwaad voor uzelf?

“Hannah Arendt wist dat het kwaad niet alleen maar een intellectuele kwestie is. Het betreft je lichaam, je voelt het. Ik heb zelf ondervonden wat het is toen ik op 19-jarige leeftijd werd verkracht. Dat heeft mijn gedachten over het kwaad en mijzelf als persoon sterk beïnvloed. In een verkrachting word je onderworpen aan het kwaad, je wordt tot object gemaakt. Je bent geen mens meer.”

Het was deels haar worsteling met het kwaad dat haar was aangedaan, die haar gevoelens in de zomer van 2008 verklaart. Ze schreef een boek over die periode, ‘Jag vill inte dö, jag vill bara inte leva’ (Ik wil niet dood, ik wil alleen maar niet leven). “Daarin beschrijf ik de paar maanden in mijn leven waarin ik vreselijk depressief was; ik vocht met mijn emoties, met mijn angsten. Ondertussen voerde ik in mijn hoofd een gesprek met filosofen over dit onderwerp. Moest ik verder gaan met leven of moest ik er een eind aan maken? Dat is toch ook de oorspronkelijke filosofische vraag. Iedereen vraagt zich dat ooit af in zijn leven, denk ik: wat is de waarde van mijn leven, wat is de betekenis, wat maakt het de moeite waard om door te leven?”

Hannah Arendt stelde zichzelf die vraag volgens Heberlein ook tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen ze was geïnterneerd in kamp Gurs in Frankrijk. “Het kamp was vies, overal waren ratten, en ze wist niet of ze het ooit weer zou verlaten. Haar antwoord was toen: zelfmoord is een antwoord op een individueel probleem, maar deze situatie is niet louter individueel. Antisemitisme is een collectief probleem waar zelfmoord geen eind aan maakt. Dat is typerend voor Arendt: ze probeert controle te krijgen over situaties door er filosofie van te maken.”

Hannah Arendt.  Beeld getty images
Hannah Arendt.Beeld getty images

Hoe keek Hannah Arendt naar het vergeven van het kwaad dat de nazi’s de Joden en anderen hadden aangedaan?

“Voor haar was het duidelijk: er zijn dingen die je niet kunt vergeven, die je niet mag vergeven. Dan zou je zeggen dat de Holocaust uiteindelijk toch niet het kwaad is, dat het niet fout is wat er was gebeurd. Maar de schuld is onophefbaar, daar mag je geen eind aan maken.”

En zo dacht u ook over de verkrachting?

“Ik ben een christen, en dan weet je dat vergeving belangrijk is. Het is moeilijk om daar anders over te denken”.

Lachend: “Zeventig maal zeven maal zul je vergeven, dat wist ik wel. Het was heel bevrijdend om daarna Arendt over het kwaad te lezen. Vergeven hoeft niet altijd, mag zelfs niet altijd. De man had me enorm beschadigd, mijn zelfrespect ondermijnd. Vergeven zou onvergeeflijk zijn.”

Je hoort tegenwoordig weleens dat je moet vergeven om je te bevrijden van de dader, en om zo verder te kunnen met je leven.

“Als je vergeeft, ga je een relatie aan met die ander. Maar ik wil geen relatie met de man die ik niet kende, die me verkrachtte en daarna weer uit mijn leven verdween. Hij was een vreemde en moet dat blijven. Juist deze houding stelt me in staat om me te bevrijden van die gebeurtenis. Als ik nu nog bittere gevoelens

jegens hem zou koesteren, of zelfs wraak zou willen nemen, zou ik zijn gevangene blijven – maar daar is geen sprake van. Ik heb gekozen voor onverschilligheid – daar heb ik hard aan gewerkt. Ik ben niet bang meer voor de dader, ik accepteer wat er is gebeurd. Maar ik hoef en wil hem niet vergeven.”

Ontleende u alleen – heel intellectueel – dit inzicht aan Arendt, of hielp filosofie ook om die houding te bereiken?

“Ja, filosofie hielp me ook om die houding van onverschilligheid te bereiken. Je hoeft niet altijd naar een psycholoog, soms helpt het denken je juist. Iemand vergeven – of niet vergeven – is zeker een emotioneel proces, maar het is ook moreel. En het helpt om erover te lezen. Hoe gaan andere mensen met het kwaad om, hoe denken zij daarover? Mensen verschillen, weet ik, maar dit werkte voor mij.”

Gaat zo’n rationele benadering niet ten koste van uw gevoelens?

“We zijn in onze wereld tegenwoordig te veel bezig met emoties en gevoelens. Natuurlijk zijn die belangrijk, maar we moeten ons niet alleen daardoor laten leiden, en er zelfs het slachtoffer van worden. Ik zou mensen willen aansporen om rationeler te worden.”

Die onverschilligheid ten aanzien van de dader, benadrukt Heberlein, betekent niet dat we helemaal onverschillig moeten worden naar de rest van de wereld. “Nee, nee, nee! We moeten van de wereld houden, hoe imperfect die ook is. Dat is ook de belangrijkste les van Hannah Arendt voor deze tijd. We moeten ook de hoop blijven houden dat we de wereld kunnen verbeteren, hoe slecht het ook gaat. Het is ook een kwestie van verantwoordelijkheid: we hebben als mens de plicht om ons in te zetten voor de wereld.”

Dat klinkt mooi, maar hoe kun je hoop houden als de situatie van de mens steeds hopelozer wordt – denk aan klimaatverandering.

“Hannah Arendt was een van die zeldzame mensen die niet alleen door haar denken, maar ook door haar handelen liet zien dat dat kan – en dat kan ons helpen om moed te houden. Ze was een jonge vrouw toen ze werd geconfronteerd met antisemitisme en de nazi’s de macht grepen in Duitsland. Ze sloeg op de vlucht en werd geïnterneerd. Ze wist niet of ze nog lang zou leven of in het kamp de dood zou vinden. Maar ze gaf nooit toe aan gevoelens van wanhoop. Dat is iets wat we van haar kunnen leren.”

U beschrijft Arendt als een rolmodel, maar zo voorbeeldig was ze toch niet altijd. Neem haar relatie met Martin Heidegger, daarin was ze niet bepaald principieel.

“Hannah Arendt was een heel intellectuele vrouw, maar in haar liefdesleven kon ze volslagen irrationeel zijn. Als jonge student had ze een verhouding met de grote filosoof Heidegger, die zich later steeds meer als antisemiet zou ontpoppen, als aanhanger van het nationaal-socialisme ook. Ze moet daar heel wat discussies met zichzelf over hebben gevoerd. Hoe moest ze omgaan met zijn houding die zo haaks stond op wat zij zelf vond, die zelfs rechtstreeks vijandig was naar haar? Toch wilde ze hem blijven zien, en zo onredelijk is dat ook weer niet. Ze had een heel waardevolle band met hem. Die wilde ze niet opgeven. Dat is iets waar we in relaties vaak mee worstelen, denk ik. Je kunt gekwetst worden, toch ga je door. Je wilt de ander niet verliezen. Dan is het heel voorstelbaar dat je veel kunt vergeven.”

Lees ook:

Hans Achterhuis over Hannah Arendts ‘Eichmann in Jeruzalem’

Filosoof Hans Achterhuis herlas Hannah Arendts baanbrekende ‘Eichmann in Jeruzalem’: ‘het kwaad verspreidt zich als een schimmel’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden