Demissionair minister Hugo de Jonge legt het vaccinatiebeleid van de                       regering uit. Filosofen moet daar veel kritischer over zijn, vindt René ten Bos.

Interviewfilosofie

Ethici zijn het contact met de realiteit kwijt, vindt filosoof René ten Bos

Demissionair minister Hugo de Jonge legt het vaccinatiebeleid van de regering uit. Filosofen moet daar veel kritischer over zijn, vindt René ten Bos.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

De coronacrisis levert dilemma’s op, bijvoorbeeld rond vrijheid en dwang. Ook de klimaatcrisis roept tal van vragen op. En steeds helpen ethici de burger bij het nadenken over wat goed handelen is. Een slechte ontwikkeling, meent filosoof René ten Bos. Hij ziet liever dat ethici een toontje lager zingen. ‘Ethiek eruit, politiek erin.’

Lodewijk Dros

René ten Bos was van 2017 - 2019 Denker des Vaderlands. Bij zijn aantreden nam hij zich voor om de ‘morele hakbijl’ zo min mogelijk te hanteren. Nu anderen dat strijdmiddel ter hand nemen in de coronadebatten en rond de klimaatcrisis vindt de Nijmeegse hoogleraar het hoog tijd daartegen te waarschuwen.

Hebt u iets tegen ethici?

“Nee hoor, die horen al 2500 jaar bij de wijsbegeerte. Vanaf Socrates gaat de mens over zichzelf nadenken en over wat goed is en wat kwaad. Volgens Socrates vloeit alle morele zwakte voort uit onwetendheid.”

René ten Bos vindt dat ethici het contact met de realiteit kwijt zijn. Beeld Jorgen Caris
René ten Bos vindt dat ethici het contact met de realiteit kwijt zijn.Beeld Jorgen Caris

De mens die de fout ingaat, kiest niet verkeerd maar is ongeïnformeerd.

“Ja, en die gedachte beluister ik bij ethici die uitleggen dat de critici van vaccinatie niet goed op de hoogte zijn. Of niet goed bij hun hoofd. Maar mensen hebben ook met recht en reden twijfel over het vaccin. De wereld bestaat niet uit welingelichte altruïstische vaccinofielen en onnadenkende egocentrische vaccinofoben. Die voorstelling maakt me boos.”

Hoogleraar medische ethiek Marian Verkerk vindt dat niet-gevaccineerden te weinig informatie hebben gekregen, dat iedereen toch hoort te weten dat prikken goed is. Ze voelt voor een vaccinatieplicht.

“Maar in de wetenschap wordt óók getwijfeld. Verkerk strijkt dat glad. Terwijl we niet weten wat we op de lange termijn uitspoken met dat vaccin, dat hoor ik in de medische wereld. Daar hoort een ethicus recht aan te doen.”

Hoe dan?

“Door niet te doen alsof vaccineren geen probleem is, als je maar geïnformeerd bent. Door niet te suggereren dat tegenstanders dom zijn. Onderzoek van mijn eigen universiteit, hier in Nijmegen, maakt duidelijk dat mensen hun bezwaren ertegen wel degelijk overdacht hebben en er genuanceerd over denken. Ten slotte: wie zich laat vaccineren doet dat niet per se uit nobele motieven. Mijn kinderen zijn voor vaccinatie, maar echt niet uit solidariteit met de zwakkeren, maar omdat ze naar voetbal willen - mijn zoon - of naar een festival - mijn dochter. Onder studenten hoor ik niks over mededogen met de kwetsbaren, ze willen een prik om van het gezeik af te zijn.”

Volgens Trouws Filosofisch Elftal ‘is er niets mis met iets doen voor het grotere goed’...

“... doe het voor een ander en stroop je mouw op. Precies dát irriteert me, die platte ethische houding. Neem de medisch ethicus Gert van Dijk die met een air van ‘kijk mij nou’ schrijft dat hij zich ‘openlijk laat vaccineren'. Ik ben al langer kritisch over de rol die ethici spelen. Als ik ze hoor vertellen dat je moreel superieur bent als je je laat prikken, dan denk ik: ze zijn het contact met de realiteit verloren.”

Wat verwacht u dan van de ethici die in de krant en op tv hun zegje komen doen?

“Hun taak is te verhelderen waarom goed en kwaad zo lastig is te bepalen. Ze moeten de paradox belichten, de aporie: je blijft aarzelen, want aan elke goede keus kleeft iets kwaads en omgekeerd. Ik wil horen dat het een moeilijke afweging is.”

En dan is corona nog een kleinigheid, stelt Ten Bos, vergeleken bij klimaatramp die zich al aan het voltrekken is.

In het Financieele Dagblad pleitte Eimert van Middelkoop na het verschijnen van het IPCC-klimaatrapport voor ‘moreel leiderschap’. Wat vindt u daarvan?

“Daar heb ik niet veel mee op. Hoe sterker het leiderschap, hoe zwakker de volgers, dus mij verontrust die roep, zeker als het een morele is. Mij leert de geschiedenis dat samenlevingen die veel over waarden en normen discussiëren, uitmonden in onverdraagzaamheid. Griezelig. Daar komt tegenwoordig iets bij: het neoliberalisme. Dat schuift alles naar het bordje van het individu, de eigen verantwoordelijkheid. Ik zie gebeuren dat we in een gemoraliseerde samenleving elkaar op de vingers gaan tikken: je mag geen vlees eten en doe die stinkauto weg.”

Dat is niet verkeerd toch, met al die CO2-uitstoot? Het geeft bovendien antwoord op de meest via Google gestelde vraag na het IPCC-rapport: ‘wat kan ik doen voor het klimaat?’

“We moeten allemaal zélf een bijdrage leveren, dat is inderdaad de boodschap. Alsof dat ‘zelf’ nog in verhouding staat tot de omvang en de complexiteit van de klimaatproblemen.”

Volgens Ten Bos leidt de mix van moralisme, neoliberalisme en klimaatsomberte tot wat de 19de-eeuwse Deense filosoof Søren Kierkegaard ‘vertwijfeling’ noemt.

“Die ontstaat als je niet bent wie je wilt zijn. Je streeft naar zelfverandering, maar het gaat niet. Dat leidt tot vertwijfeling. Voor Kierkegaard was dat een individueel probleem, ik zie het nu collectief gebeuren bij het IPCC-rapport. Het heet een wake-upcall, we moeten ons leven radicaal omgooien, consuminderen, geen vlees meer eten, vliegtuigen aan de grond. Dat is het schokeffect van dat rapport, dat een paar weken duurt. Vervolgens haalt iedereen diep adem en gaat weer naar de slager en naar Schiphol.”

Vertwijfeling is frustrerend - het lukt niet om onze levensstijl om te gooien. Daarnaast wijst Ten Bos op een ander fenomeen: cynisme. “Het rapport was er nog maar net, of Biden zei: eerst gaan we de olieproductie opvoeren En China: op weg naar de groene toekomst willen we nog zo veel kolencentrales openen. Onze eigen premier zei meteen: het moet wel betaalbaar blijven. Dat is interessant: in de coronacrisis horen we dat niet vrijheid of liefde de hoogste waarde is, maar gezondheid. Bij de klimaatcrisis komt aan de oppervlakte wat er echt bovenaan staat: de economie. Dan hoor je ze niet over gezondheid.

Toen Frans Timmermans eind mei zijn Green Deal presenteerde, die 100 miljard euro gaat kosten, kwam de olie-industrie daar snel overheen: ze trekken 1,2 biljoen uit voor fracking, dus twaalf maal zoveel, voor een vervuilende manier van olieproductie. Daar sta je dan met je ‘wat kan ik zelf doen voor het klimaat?’ Het gevolg is dat mensen de implicaties van zo’n IPCC-rapport maar liever wegstoppen.”

Die grote bedrijven moeten dus worden aangepakt, vindt u. Maar toen de rechter Shell onlangs opdroeg te gaan vergroenen, stond u daar afwijzend tegenover: (groepen van) burgers horen in zo’n zaak hun gelijk niet bij de rechter te halen, maar bij de politiek.

“Ja. Ik snap de morele verontwaardiging als die olie-industrie voor een onvoorstelbaar bedrag wil gaan fracken. Maar het probleem daarmee is van politieke aard. Dan moet je niet reageren door te zeggen dat de burger zijn verantwoordelijkheid moet nemen, of dat de burger naar de rechter kan stappen, maar een fundamenteel debat aangaan over de rol van het bedrijfsleven.”

Waar Ten Bos géén behoefte aan heeft is aan ethici die het individu bij de hand nemen op weg naar het goede, waarvan ze precies weten wat dat is. De Nijmeegse filosoof windt zich op, zijn Saksische tongval lijkt wel sterker als hij het over de moral high heeft, de ‘aanmatigende toon’ die ethici aanslaan als ze het morele gelijk aan hun zijde menen te hebben. “Ze trekken een moreel gelijk naar één kant. Alsof mensen die om heel uiteenlopende en soms zeer goede redenen bedenkingen hebben tegen vaccinatie of tegen bepaalde milieumaatregelen, het kwaad representeren. Daar stoor ik me aan. Dat is hováárdig.”

Het hangt erom wat hij erger vindt, het ‘gemoraliseer’ of het ‘gladstrijken van een weerbarstige werkelijkheid’. Ten Bos citeert uit Kierkegaards dagboeken, waarin de Deen uithaalde naar de christenen van die dagen. Die waren allemaal hetzelfde, alsof ze uit een mal kwamen, en wilden wat de staat wilde. “Maar het punt in het christendom is”, schreef Kierkegaard, “dat de mens geest is en geest betekent dat iedereen verschillend is.”

Ten Bos: “Prachtig toch? Zijn ethiek is een voortdurend gevecht, zal ik het wel doen, of toch niet? Die twijfel is het ethische, niet de stelregel of de imperatief voor anderen.”

Kierkegaard verzette zich tegen de staatskerk die ervoor zorgde dat de gelovigen keurig functioneerden en zo bij de verlangens van het hoger doel, de staat, pasten.

“Ja. En daarvoor heeft de staat, zei Kierkegaard, duizend dominees in dienst.”

Vindt u dat de ethici van nu de gedienstige rol spelen die die duizend dominees vervulden?

“Zeker. Ze zouden veel meer vragen moeten stellen bij het beleid. En ze zijn er niet om de massa te masseren naar een consensus. Ik heb onderzoek gedaan naar de reactie van de staat op epidemieën. Daar zie je wel vaker dat de overheid het liefst iedere burger medeplichtig maakt aan wat er moet gebeuren”: Het gilde der ethici die in de media optreden, daar krijgt Ten Bos ‘pukkels van’. “Ik zie hoe ze zich laten inzetten voor de moralisering. Dat horen filosofen te problematiseren, dat doen ze niet en dat verbaast me. Het is de taak van moraal- en andere filosofen taak om de consensus te bevragen. Ze moeten ergeren. Dat heb ik van Socrates geleerd: de wijsgeer is een irritatiekunstenaar.”

Eigenlijk vindt u dat ethici hun mond eens moeten houden. Ethiek eruit, politiek erin.

“Ja, dat vind ik. De Amerikaanse theoloog John Caputo schreef in de geest van Kierkegaard Against Ethics (1993). Hij ontkende moraliteit niet, maar wilde geen gemoraliseer. Net als Caputo heb ik geen behoefte aan die duizend dominees.”

Lees ook:

‘De’ ethiek bestaat niet, voor alles wat je wilt doen, is wel een ethische stroming te vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden