Recensie

Essaybundel 'Vrijheid' beschrijft de vloek van de menselijke vrijheid

Beeld RV

Vrijheid. Essays over de moeilijkheid vrijheid te begrijpen
Markus Matthias e.a.
Damon, 112 blz. € 14,90
★★★☆☆

De auteurs

Markus Matthias is als hoogleraar Lutherana aan de Protestantse Theologische Universiteit Amsterdam-Groningen de initiatiefnemer geweest van een symposium met als thema 'Luther en de vrijheid'. Op dat symposium waren sprekers van diverse pluimage, en hun bijdragen zijn hier gebundeld. Naast die van Markus Matthias ook de bijdragen van onze eigen Stevo Akkerman, Hans Alma, hoogleraar cultuurpsychologie aan de Universiteit voor Humanistiek, auteur Abdelkader Benali en Rinus Otte, hoogleraar en procureur-generaal van het Openbaar Ministerie.

De thematiek

Zelden is een titel zo'n heldere samenvatting van de inhoud van een boek: 'Essays over de moeilijkheid vrijheid te begrijpen'. De vijf essays in deze bundel doen precies wat hier wordt beloofd: tonen dat vrijheid een complex begrip is.

Het leuke is: alle vijf de auteurs hebben weer een heel andere reden waarom ze dat vinden. Bijvoorbeeld: Stevo Akkerman beschrijft dat vrijheid mooi klinkt, maar dat het eenzaam kan maken, want je hebt de vrijheid tot een eigen mening, maar je kan slechts hopen dat de ander diezelfde mening vrijwillig omarmt.

Jurist Rinus Otte richt zich op zijn beurt op het individuele verlangen naar vrijheid dat soms juridisch begrensd moet worden. En Abdelkader Benali vertelt hoe hij als schrijver niet kan functioneren als alle mogelijkheden openliggen. Hij wil van zijn opdrachtgevers een heldere deadline, en zijn teksten vloeien pas uit zijn pen als een besef van noodzakelijkheid en dus onvrijheid zich van hem meester maakt. Aldus de beoefenaar van het vrije woord.

Interessante stelling

De aanleiding voor dit boek werd gevonden in de herdenking van 500 jaar Reformatie, en dat komt vooral tot uitdrukking in Markus Matthias' betoog. Hij stelt dat Luthers werk niet draaide om het thema 'genade' maar om 'vrijheid'. Volgens Luther was de mens vaak niet zo vrij, meegesleept door zijn emoties en onzuivere motivaties. Maar de mens is toch verantwoordelijk voor zijn daden: hij voert ze zelf uit, authentiek, zelfs als ze (en dan denk je als lezer aan het schrijfproces van Benali) misschien niet uit vrijheid gedaan zijn.

Luther worstelt daarmee, want de mens maakt onontkoombaar fouten maar toch is dit echt zijn eigen schuld. Dit, zegt Luther, is de vloek van de menselijke vrijheid.

Matthias beschrijft hoe Luther uit dit dilemma ontsnapt door zijn ontdekking dat de mens méér is dan enkel een moreel wezen: de mens, goed of slecht, is fundamenteel door God geliefd.

Kenmerkende zin

"Eigenlijk gaat het [bij Luther] niet over een protest tegen de aflaat, tegen een verlossing die te koop is, het gaat niet over de rijkdom van de kerk, niet over de misbruiken van de clerus, niet over bijgelovige praktijken enzovoort. Daar gaat het in de consequentie ook over. Maar dat zijn allemaal slechts symptomen van een gebrek in het fundament. Wat is dat fundament? Kerk en theologie zouden je eigenlijk moeten bevrijden van deze hersenschim van morele vrijheid, van de vloek van de vrijheid. Ze zouden het geweten tot rust moeten brengen."

Reden om dit boek niet te lezen

Een symposium wordt boeiend als er veel verschillende bijdragen worden geleverd: dan zit er voor alle deelnemers wel iets interessants tussen. Bij een boek kan dat vervelend worden: dan verdrinkt het ene thema in de zee van diversiteit. Ook dit boek ontkomt er niet helemaal aan, aangezien iedere auteur een totaal eigen insteek vanuit zijn eigen vakgebied neemt.

Reden om dit boek wel te lezen

Aan de andere kant laat die diversiteit hier juist zien dat vrijheid een diffuus thema is. De vijf verschillende invalshoeken tonen hoe verrekte lastig en dubbelzinnig dat begrip 'vrijheid' eigenlijk is. Voor een samenleving waarin vrijheid een hoog goed is, is dat een belangrijk inzicht. De bijdragen zijn alle vijf kwalitatief dik in orde; goed leesbaar en toch diepgravend. De vorm en de inhoud maken dit dan ook een leuk boekje voor theologen en filosofen.

Lees meer boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden