ColumnWelmoed Vlieger

Er is niets religieus aan complottheorieën

Het coronavirus wordt veroorzaakt door 5G, Bill Gates wil een vaccin ontwikkelen met microchips om de mensheid te beheersen, het virus is een ontsnapt biologisch wapen uit een laboratorium in Wuhan, et cetera, et cetera. Sinds Covid-19 z’n intrede deed, vliegen de complottheorieën je om de oren. Wat mij opvalt, is dat er vaak een verband met religie wordt gelegd, beide geven immers houvast en gaan uit van een geloof in niet waar te nemen krachten. Maar is het leggen van die relatie wel terecht?

Dat de coronacrisis complottheorieën en paranoia in de hand werkt, is op zich niets nieuws. In de Middeleeuwen geloofden veel mensen dat de pest was veroorzaakt door de Joden. De Bijlmerramp werd volgens Amerikaanse complotdenkers uitgevoerd door de Israëlische geheime dienst als test voor de aanslagen van 9/11, die op hun beurt zouden zijn opgezet door de Amerikaanse overheid en de CIA. En ga zo maar door.

Jelle van Buuren, die voor de universiteit in Leiden onderzoek doet naar complotconstructies, noemt die complotten ook wel substituut­ideologieën: een nieuw groot verhaal over hoe de wereld in elkaar zit en hoe jij je daar als mens toe verhoudt. Een soort nieuwe religie dus, die voor de broodnodige houvast zorgt. Het klinkt plausibel, maar ik zie een fundamenteel onderscheid dat vaak over het hoofd wordt gezien.

Eén van de belangrijkste elementen van complottheorieën, zo stelt ook Van Buuren, is een diepgekoesterd wantrouwen jegens machthebbers of ‘het systeem’ en het aanbrengen van een scherpe scheiding tussen het goedwillende volk enerzijds en een kleine kwaadaardige elite anderzijds. Precies dit toekennen van immense, bijna bovennatuurlijke krachten aan wat als de vijand wordt gezien, is wat in het christelijke geloof ontbreekt. Dat ziet in zelfs de machtigste vorsten kwetsbare mensen, ondanks hun zogenaamde macht. Paulus laat dat zien tegenover de Romeinse stadhouder Felix, die hem gevangen zette. Zijn Heer Jezus zei tegen de mensen die om zijn veroordeling treurden: ween niet om mij maar om uzelf.

Geloof, hoop en liefde, om deze drie pijlers draait het in het christendom. Maar het is die laatste, de liefde, die Paulus zonder aarzelen de eerste plaats toekent. ‘Al had ik de gave om te profeteren en doorgrondde ik alle geheimen, al bezat ik alle kennis en had ik het geloof dat bergen kan verplaatsen – had ik de liefde niet, ik zou niets zijn.’

Het kenmerkende van liefde is dat het de ander – of het nu de vriend of de vijand betreft – niet groter maakt dan diegene is. Zij maakt die ander niet groter, juist omdat zij niet wil beheersen. Hechte en hermetisch gesloten complottheorieën zijn tegenstrategieën van beheersing, niet van de liefde die niet heerszuchtig is.

Betekent dit dat je dus maar kritiekloos moet accepteren wat anderen voorschrijven of doen? Natuurlijk niet. Het stellen van fundamentele vragen naar macht, controle en kennis in een samenleving is juist van groot belang om de legitimiteit van sociale en politieke instituties aan de kaak te stellen en perspectief te scheppen waar de boel dreigt te corrumperen of vast te lopen. Maar zodra die kritiek doorschiet in geharnaste ‘waarheden’ die zelf geen enkele kritiek meer verdragen, ligt fundamentalisme op de loer. 

Slechts dit: de naaste liefhebben als uzelf. Daar moeten we het mee doen.

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wijsbegeerte en wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Lees ook:

Een pandemie is voedsel voor complottheorieën: die bloeien als nooit tevoren

Corona begon als een gezondheidscrisis die Nederland eensgezind wilde aanpakken, maar veranderde in een bron van maatschappelijk wantrouwen, gevoed door desinformatie en complottheorieën. En zo ging het ook bij eerdere pandemieën.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden