Column Leonie Breebaart

Empathie levert niet altijd meer sympathie op

Eén ding zullen zullen volgende generaties ons nooit vergeven, denk ik vaak: dat we de dood van talloze vluchtelingen op de Middellandse Zee niet hebben voorkomen. Moeders, vaders, tieners, kleuters: zouden we niet vaker aan hun verschrikkelijk lot moeten denken?

Dat vindt Artsen zonder Grenzen ook, want die stuurde onlangs een filmpje de wereld in dat er behoorlijk inhakt. Voor de camera staat een grote, stoere arts te vechten tegen zijn tranen. Hij vertelt over een familie uit Ivoorkust: vader, moeder, vier kinderen. Moeder is door Libische soldaten voor de ogen van haar kinderen verkracht. Het gezin vlucht de zee op, drie broertjes sterven onderweg. Tegen de tijd dat AZG de boot vindt, blijkt ook moeder niet meer te redden. ‘Mama?’ vraagt het vierjarige dochtertje haar vader.

Het is menselijkerwijs onmogelijk níet geraakt te worden door dat filmpje, dat een dubbel beroep doet op onze empathie. We voelen niet alleen mee met de Afrikaanse familie, maar ook met de arts.

Het filmpje werkt dus, kun je zeggen. Maar helpt dit beroep op onze empathie ook om vluchtelingen in het vervolg vaker als mensen te gaan zien, zoals de arts hoopt? Dat is maar de vraag. Want zoals Ignaas Devisch uitlegt in zijn boek ‘Het empathisch teveel’, zijn empathische gevoelens veel te partijdig en beperkt om problemen buiten onze privérelaties aan te kunnen.

De ontroerende enkeling

Stel bijvoorbeeld dat de arts had gefocust op een gewone jonge dromer die hoopt in Europa betere kansen te krijgen. Hoeveel warme gevoelens brengen we daarvoor op? Stel dat de camera de hele chaotische boot vol vluchtelingen in beeld had gebracht, dat hadden we al snel een beetje veel gevonden. En stel dat de ongelukkige vader de arts niet zo dankbaar was geweest als uit het verhaal blijkt? Dan hadden we gekwetst gereageerd, verontwaardigd, woedend. In het gunstigste geval keren we het ‘deprimerende’ nieuws de rug toe en kijken we alleen nog naar omroep Max, niet naar het NOS-journaal.

Voor dat effect waarschuwt Ignaas Devisch. Empathie zoomt in op de ontroerende enkeling, maar leidt niet automatisch tot meer sympathie voor andere slachtoffers, die misschien evenveel recht hebben op opvang.

Een veelomvattend probleem als de vluchtelingencrisis kunnen we daarom beter bekijken door de bril van ‘kille’ rechtvaardigheid dan door de bril van de ‘warme’ empathie, die de dankbaar-ogende enkeling nu eenmaal sterk bevoordeelt. “Rechtvaardigheid draait rond het gegeven dat je je aandacht en inspanningen moet verdelen over verschillende mensen en problemen”, schrijft Devisch. “Daartoe is empathie nauwelijks in staat.”

Het probleem is natuurlijk, dat het EU- beleid moeilijk recht- vaardig te noemen is, want het laat ruimte voor godgeklaagde ellende in Libië, op Lesbos en niet te vergeten in Turkije, dat vluchtelingen in het geheim naar Syrië stuurt. En ja: dan krijg je dus dat artsen een emotioneel beroep doen op Europeanen: Hier gaan moeders dood! Alleen slaat zo’n sterke emotie dus razend snel om in haar tegendeel, en daarmee zijn vluchtelingen nog verder van huis..

Wat is daar nou erg aan? Leonie Breebaart onderzoekt in haar column de actualiteit op filosofische wijze. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden