Interview

Eindelijk verschijnen de onbekende essays van Nederlands grootste filosoof Cornelis Verhoeven

Daan Verhoeven wordt, net als zijn vader, getrokken door de diepte. 'Hij in de metafysica, ik in het fysieke, het water in.'

Daan Verhoeven is freediver - en hoeder van de ‘schat’ die hij na de dood van zijn vader Cornelis Verhoeven vond. Nu komen de ongepubliceerde essays van de invloedrijke intellectueel eindelijk uit. Hopelijk. "Mijn vader was een filosoof die niet sprong.”   

Een ‘ereplaats’ was het, zo tussen het schrijfmachinebureau en het vulpenbureau in zijn vaders studeerkamer. Daar trof Daan Verhoeven vijf zwarte mappen aan van Cornelis (Kees) Verhoeven (1928-2001), bij leven een vermaard essayist en hoogleraar wijsbegeerte. In de mappen bleken 250 genummerde opstellen te zitten, waarvan de meeste nog niet waren uitgegeven. Het was, zegt Daan Verhoeven vanuit zijn huis in Cornwall, een ‘schat’. “Ik beloonde me met de eerste te zijn die de stukken las. Sommige begreep ik niet helemaal, bij andere had ik het gevoel dat papa nog zoekend was naar zijn stijl – een beetje uit evenwicht maar wel spannend, en sommige herkende ik alsof ik mijn eigen handen zag, of die geur als je na lang weer bij je ouders over de vloer komt. Daar ben je, dacht ik dan. Grappig om dingen te herkennen die je nooit eerder hebt gezien.”

Volgend jaar is het twintig jaar geleden dat Cornelis Verhoeven overleed. De filosoof liet een enorm oeuvre na. Postuum verscheen er nog een handvol publicaties. Als het aan Verhoeven jr. ligt, komt daar de bundel ‘Alledaagse mijmeringen’ bij. Dat is twaalf jaar nadat de archieven van Cornelis Verhoeven naar het Letterkundig Museum verhuisd zijn, maar nu komt het ervan. “Als er genoeg inschrijvingen voor zijn”, tempert Daan Verhoeven de verwachtingen. “Sinds 1980 verkocht papa niet zo best meer. Uitgeverijen zijn terughoudend. Snap ik ook wel. Van het postume boek over Heidegger, met teksten van de Duitse filosoof en papa’s interpretaties ervan, zijn maar zo’n driehonderd exemplaren verkocht.”

Dat er voorinschrijvingen nodig zijn om Alledaagse mijmeringen in de boekhandel te krijgen, is wel een beetje wrang, want Verhoeven ontving onder meer de P.C. Hooftprijs voor essayistiek en geldt nog steeds als de belangrijkste filosoof in het Nederlandse taalgebied.

Worden wat je al bent

De duizenden velletjes in de mappen bevatten volgens Daan Verhoeven “werk dat geen werk was, maar dat was geboren uit lust tot schrijven”. Zijn vader schreef die stukken zonder de intentie om te publiceren, uit “aandrang, al had hij het al zo druk met studie en baan. Mijn vader was op zijn gelukkigst, geloof ik, als hij mocht schrijven.”

Zo’n veertig opstellen had Verhoeven zelf al uit de verzameling gelicht om er columns of artikelen van te maken. Waarom waren de andere stukken nooit uitgegeven? Zelf wist zijn zoon daar het antwoord niet op. “Ik ben geen intellectueel en geen filosoof, helaas. Mijn zus ook niet. Dus heb ik alles gekopieerd en voorgelegd aan een paar hoogleraren, vrienden van papa.” Hun conclusie: er is alle reden om dit onbekende werk uit de vroege jaren vijftig alsnog te publiceren. Ze selecteerden dertig essays. Waarom moest dat minstens tien jaar duren? Daan Verhoeven laconiek: “Ach, iedereen heeft het zo druk”.

Cornelis Verhoeven in een karakteristieke pose: achter zijn bureau in de studeerkamer.

Verhoeven schreef voor een breed publiek, bijvoorbeeld als columnist voor Trouw. Maar simpel is het werk niet, weet zoon Daan. “Van alle woorden weet ik wat ze betekenen, maar wat de zinnen betekenen, daar kan ik niet altijd bij. Ik had als jochie van zes, zeven al in de gaten dat mijn vader exceptioneel was. Hij was veel intelligenter dan andere vaders. Dat slimme had ik toen nog niet door, maar wel dat andere vaders mee gingen voetballen. Papa zat altijd achter zijn bureau. Als ik hem belde, dan stoorde ik hem dus altijd, maar hij wás er altijd, dat was fijn, het was zo’n lieve man. Hij vond dat je niet te veel moest opvoeden, liet ons begaan. Worden wat je al bent. En hij verwende ons enorm.”

Getrokken door diepte

In de filosofie van Verhoeven school iets passiefs, zegt zijn zoon die dat bij zichzelf herkent. Toch zijn hun levens ongeveer tegengesteld. Kees was de grote classicus en filosoof. Daan werd freediver, een duiker die zonder hulpmiddelen heel lang onder water blijft. Het voerde hem naar de kust van Cornwall, bij ideaal duikwater. Verhoeven junior is na een carrière als freediver nu fotograaf van deze tak van sport. Waarin lijken ze op elkaar? “Papa vond dat de kern van de filosofie de verwondering was. Die moest over je komen. Datzelfde passieve zit ook in het free­diven: je moet je verzet tegen het water opgeven, je overgeven. Papa en ik hebben gemeen dat we allebei door de diepte getrokken worden. Hij in de metafysica, ik in het fysieke, het water in.”

In de essays, zegt Daan, zit dat ­typische Verhoeven-denken. “Hij neemt een aanloop naar het meta­fysische, naar het hogere, maar hij waagt de sprong niet. Als vrienden me vragen: wat voor filosoof was je vader eigenlijk? dan zeg ik: eentje die niet sprong. Dat is wel een beetje jammer, want er is nooit een echte Verhoeven-metafysica gekomen, maar dat paste ook bij hem. Sommige taal kon hij niet gebruiken, die was van boven de boomgrens, in die ijle lucht kon hij niet ademen.”

Daan Verhoeven werd freediver, een duiker die zonder hulpmiddelen heel lang onder water blijft.

Verhoevens werk is vaak autobiografisch. Zo schreef hij over de moeizame periode na zijn scheiding in ‘De glans van oud ijzer’ (1996): “Vier weken zit ik nu in dit zomerhuisje en altijd is er wel iets geweest dat mij met nadruk aan de buitenwereld en aan mijn eigen voorgeschiedenis herinnerde, al was het maar mijn heimwee en het bonzen van mijn wrok. Nu staat er een koepel van vrede over mijn onderkomen. Alles is bijeen onder deze stolp van rust, mijn dronken gedachten, herinneringen en heimelijke verlangens, maar vooral de adem van mijn kinderen. Mijn jongen ligt met zijn kontje omhoog te slapen op de divan en de kleine meid, haar beer tegen zich aan, droomt op het open vlierinkje. Straks zal ik daar ook gaan slapen.’’

“Mooi hè, mijn zus en ik zijn daar personages in een boek”, reageert Daan. Meer dan de doorwrochte filosofische overpeinzingen raken hem zulke passages. “Dan lees ik het, en hoor ik zijn stem. En heb meteen de behoefte het in het Engels te vertalen, dat is nu mijn taal. Maar er is weinig markt voor.”

Dus heeft het essay over bietjes de selectie voor het nieuwe boek niet gehaald. “Papa zat op het seminarie, hopend dat hij daar het geheim zou horen van het geloof – dat God niet bestond, wat alleen priesters mochten weten. In het bieten-essay las ik dat het hem daar niet beviel; zo werden de bietjes slecht klaargemaakt en hij walgde van de slijmerige knollen. Toen hij eindelijk weer eens naar huis mocht, hij verlangde naar huis, kreeg hij, jawel, bieten voorgeschoteld. Dat werd een trauma voor hem.”

Geen heroïsche dood

Verhoeven, die klassieke talen en metafysica doceerde, wist studenten zo meeslepend de Medea (de moeder die haar kinderen opofferde) te laten ervaren, dat ze met roodomrande ogen naar het volgende college liepen. Zijn kinderen kregen minder mee van de liefde voor de klassieken. “Hoewel”, zegt Daan, “papa, die om acht uur steevast ‘het Journaal’ aanzette, ruilde die gewoonte op zeker moment wel in voor het kijken naar ‘Goede Tijden Slechte Tijden’. Daar genoot hij van. Als een guilty pleasure misschien, maar zeker ook omdat hij de verhaallijnen die van een echte Griekse tragedie vond.”

In tragedies kiest de held niet zelden een heroïsche dood. Zo niet Cornelis Verhoeven in 2001. “Papa was ziek, hij ging snel achteruit. Hij had zich dat einde gemakkelijker kunnen maken, naar middelen grijpen, maar hij koos voor het passieve, het niet maakbare. Hij liet zich sterven.”

Wie - met korting - de nieuwe bundel van Cornelis Verhoeven ‘Alledaagse mijmeringen’ wil kopen, kan zich melden via https://www.damon.nl/book/alledaagse-mijmeringen

Lees ook 

Het Letterkundig Museum in Den Haag ontving in 2008 het archief van de in 2001 overleden filosoof, schrijver en essayist Cornelis Verhoeven. Toen was er al sprake van nooit uitgegeven essays. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden