RecensieWijs, grijs & puber

Een vurig pleidooi: Laat de senior amok maken, hij is geen opaatje!

Jean Paul Van Bendegem
Wijs, grijs & puber. Pleidooi voor de burgerlijk ongehoorzame senior
ASP; 202 blz. € 18,50
★★★☆☆

De schrijver

Jean Paul Van Bendegem (1953) is wiskundige en filosoof. Hij was hoogleraar logica en wetenschapsfilosofie aan de Vrije Universiteit Brussel en schreef onder meer ‘Tot in der eindigheid’ (1997) en ‘Hamlet en entropie’ (2009).

De vaststelling

Sinds de schrijver in 2018 emeritus werd, merkt hij – tot zijn verbijstering – dat hij als senior betutteld wordt. Het is hoog tijd dat dit verandert. De maatschappij moet anders naar ouderen kijken en ouderen moeten amok maken om dat af te dwingen.

Uitweidingen

Omdat ouderen niet meer werken, worden ze beschouwd als economisch ‘onnuttig’. Maar de schrijver geeft nog steeds lezingen, dus iets van zijn werk stroomt terug naar de maatschappij. Of is hij ‘een nutteloze die zich richt tot andere nuttelozen’? Want hij bereikt hoofdzakelijk 55-plussers.

De vraag is of we als maatschappij enkel in termen van ‘nut’ en ‘onnut’ moeten denken. Kan wijsheid in geld uitgedrukt worden?

Problematiek

Ook ziekte en gezondheid worden meer in economische termen omschreven. Dat is kwalijk. Zo deed corona de vraag rijzen: heeft het zin om ouderen te reanimeren?

De filosoof stelt vast: “Essentiële aspecten van het ouder zijn staan ter discussie: gezond zijn, ziek zijn, levensduur, levenskwaliteit, nut en onnut”.

Het voorstel

Van Bendegem ziet in de senior iemand die een tweede puberteit meemaakt. Net als de puber ervaart de senior radicale lichamelijke veranderingen en een veranderende mentale toestand. De lichamelijke veranderingen heeft de auteur ook bij zichzelf kunnen vaststellen. Hij slaapt minder, hij heeft minder vaak honger. Ook de seksualiteit van de senior doet aan die van de puber denken: de maatschappij vindt het lastig om erover te spreken.

Een andere overeenkomst tussen de eerste en de tweede puber is de onzekerheid over de toekomst. Zo vraagt de senior zich af waar hij zal wonen, of hij nog zal kunnen lezen en schrijven en of hij nog een sociaal leven zal hebben. Tot slot zoeken ‘beide soorten pubers’ graag grenzen op. De senior leeft intens, omdat hij beseft dat het voor sommige ervaringen misschien de laatste keer is. Daarom concludeert Van Bendegem: “Het exces of de overdrijving horen bij de senior”.

Het pleidooi

De auteur verzet zich met klem tegen de visie dat het ouder worden een geleidelijk uitdoven is. “Als senior betreed je wel degelijk een nieuwe fase in het leven. Er valt heel wat te herbekijken en beleven, de toekomst komt weer open en alternatieven dienen zich aan, zowel positief als negatief.”

Als er in de maatschappij zo’n verkeerd beeld heerst van de senior, dan is het hoog tijd dat de senior dit zelf duidelijk maakt. De schrijver pleit voor geronto-puberaal gedrag: een senior die (net als grondlegger Henry David Thoreau) burgerlijk ongehoorzaam is door zich te verzetten tegen de zienswijze in onze maatschappij die de senior zo goed als buitenspel zet.

Die oproep is niet bedoeld als aardigheidje: de schrijver meent wat hij zegt. De senior moet amok maken om te tonen dat hij niet het ‘opaatje’ is waarvoor hij wordt versleten.

Redenen om dit boek te lezen

Met ontwapenende lichtvoetigheid pakt Van Bendegem het zware thema van de oude dag aan. Zijn protest tegen discriminatie van ouderen is overtuigend, vooral omdat hij nooit zeurderig klinkt, maar altijd humoristisch en optimistisch. Zijn verwijzingen naar boeken als ‘Corpus delicti’ van Juli Zeh, of naar de stripreeks ‘Krasse knarren’ (over mei-achtenzestigers die op hun oude dag geen enkele provocatie uit de weg gaan), maken het boek alleen maar interessanter.

Tevens voedt hij zijn stellingen over de ouderdom met wetenschappelijke en filosofische eruditie die het boek uittilt boven het triviale.

Redenen om dit boek niet te lezen

Zoals de schrijver herhaaldelijk zegt: dit boek is een pamflet. Het fulmineert tegen een misstand en roept op tot actie, zonder de argumenten uitputtend uit te werken. Het laatste hoofdstukje over de dood is erg beperkt, met vooral wat stoïcijnse mantra’s en een eigenaardig sluitstuk: een wiskundige formulering van geboorte en dood.

Lees ook:

Moeten ouderen een stapje terug doen zolang de pandemie duurt, of kun je dat niet van ze vragen?

Als ouderen de openbare ruimte mijden, hebben jongeren meer ruimte om hun leven te leiden en de economie op gang te houden tijdens de pandemie. Goed idee? Discriminatie, vindt ethicus Frits de Lange. Medisch ethica Heleen Dupuis vindt dat overtrokken. Een dubbelinterview op afstand.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden