Hasene Eryigit en haar dochter Semanur voor de laptop.

Vastenmaand

Een virtuele iftarmaaltijd en alle tijd voor liefdadigheid; de ramadan wordt anders dit jaar

Hasene Eryigit en haar dochter Semanur voor de laptop.Beeld Olaf Kraak

Het wordt een rare vastenmaand, zonder familiebezoek en moskeebezoek. Maar de coronavirus heeft ook een bitterzoet voordeel: er is meer liefdadigheid te doen.

 Zittend op het puntje van de bank reikt Hasene Eryigit (45) naar haar laptop, waarop ze net iets aanklikt. Haar dochter Semanur (20) bladert door een Koran met ­felroze kaft, op zoek naar de tekst die ze straks zullen ­lezen. Het is een stille zaterdagavond in de Amsterdamse wijk Geuzenveld, als er plots een hoop kabaal opstijgt uit de laptop. De groepsvideo met ­familie gaat van start. Ze oefenen al­vast voor de ­ramadan, die deze week ­begint.

Op het scherm zijn zeven hokjes te zien, waarin de gezichten van familieleden verschijnen. Een aantal belt in vanuit Noord-Europa: broer en schoonzus uit Amsterdam-Noord, een neef uit Lanaken in België. Hasene’s vader – op tachtigjarige leeftijd ook present – woont in een dorp aan de Zwarte Zee. De overige ooms, tantes, neven en nichten wonen boven elkaar in een ­appartementencomplex in Istanbul. Na een kort bliepje – ten teken dat de verbinding tot stand is gekomen – praat ­iedereen door elkaar, inclusief een luidruchtige peuter. Semanur: “Mam, we moeten ze nog even leren dat ze hun microfoon uitzetten als iemand anders al iets zegt”.

Normaal zouden de avonden in de ramadan gevuld zijn met familiebezoek en moskeebezoek, maar vanwege het coronavirus kan dat dit jaar niet. De Turkse moskeekoepel Diyanet kwam afgelopen weekend met een waarschuwing om toch vooral geen iftarmaaltijden te organiseren voor ­familie, vrienden en buren. Diyanet noemt de inachtneming van de maatregelen van het RIVM en het beschermen van de volksgezondheid ‘een religieuze plicht voor iedere moslim’.

Een geïmproviseerde rouwplechtigheid voor oom Ismail, die aan coronavirus overleed

Hasene, in het dagelijks leven basisschoollerares, had dat zelf al bedacht. Op de avonden, bij het verbreken van het vasten, zal ze daarom plaatsnemen achter de laptop. Ze leerde haar oudere ooms en tantes hoe ze met hun laptops of smartphones bij de videobijeenkomst komen. Het plan ontstond een week geleden, toen er in de familie grote behoefte was aan samenzijn. Oom ­Ismail overleed aan het coronavirus. Hij werd begraven zonder dat iemand afscheid kon nemen.

Die eerste virtuele familiebijeenkomst was een geïmproviseerde rouwplechtigheid voor oom Ismail. Zo goed en zo kwaad als het ging hebben ze achter hun laptops stilgestaan bij zijn overlijden, vertelt Hasene. Met het reciteren van Koranverzen, gebeden en door herinneringen op te halen aan oom. Ja, ze waren hecht, zegt Hasene, met licht Amsterdamse tongval. “Ik heb de middelbare school in Istanbul gedaan en mijn oom en tante hebben in die tijd voor mij gezorgd.” Ze zal vooral zijn humor missen. “Hij kon je enorm in de maling nemen.”

Ook vanavond gaan ze nog bidden voor oom Ismail. De neef uit België ­begint een Korangedeelte te reciteren. Omdat de peuter geluid blijft maken, wordt die stilletjes verwijderd vanachter het scherm. Hasene en Semanur ­lezen de verzen mee. “Niet alleen is de inhoud troostend. Wij geloven ook dat de Koran een helende kracht heeft”, legt Hasene uit. “Dat er een zegen van uitgaat die de overledene nog bereikt. Een heling voor de geest. Het is zoals boeddhisten dat doen met mantra’s. Zo maakt ook het gebed je weer rustig door de trillingen van je stem.”

Beeld Olaf Kraak

In een wandmeubel staat een oude prent van de Ayasofya-kathedraal. Hasene studeerde kunstgeschiedenis en weet zodoende ook veel van het christendom, zegt ze. Op de muur achter hen prijkt de skyline van Istanbul, daar hebben ze ook een appartementje. Semanur: “Het grappige is, daar heeft ze juist alles met een Nederlands tintje ­ingericht: een boerenbontservies, een koekblik met een afbeelding van koningin Máxima.”

‘Nu gaan we gewoon babbelen’

Na het religieuze gedeelte is het al gauw weer een gezellige chaos in de ­videochat. “Nu gaan we gewoon babbelen”, zegt Hasene. De zoon van oom ­Ismail, Hasan, met grijze snor, deed afgelopen week voor het eerst mee aan een groepsvideo. “Dit heeft me zo gelukkig gemaakt. Al is het niet hetzelfde als elkaar bezoeken, we krijgen zo toch een beetje het gevoel dat we samenzijn. En we hebben toen meteen afgesproken dat we, naast de droefheid, ook de mooie momenten op deze manier delen. Straks met de ramadan komt er ook goed eten bij op tafel. En drinken we thee met elkaar.”

“Tsja”, zegt Semanur. Ze had juist veel zin in de ramadan. “Je moet het zien als Kerst, maar dan een maand lang: dat je weer even met z’n allen samen bent en gezellig eet met elkaar.”

Ze loopt als verpleegkundestudent stage bij het VU Medisch Centrum en krijgt zo dagelijks de impact van het ­coronavirus op de zorg mee. “Hoest ­iemand, dan wordt je hele dienst omgegooid. En soms moet ik mensen uitleggen dat ze niet meer bij hun familielid op bezoek kunnen komen.”

Hasene kijkt haar van opzij aan. “Ze mocht stoppen, als ze het niet zag zitten. Maar ze is dapper.” Semanur: “Ik leer er heel veel van”.

Shoppen voor het Suikerfeest zal dit jaar ook niet gaan. Semanur zoekt daarom online naar iets nieuws. Hasene niet. “Ik heb door dit alles totaal geen interesse meer in spullen. Het is allemaal zo onbelangrijk plotseling. Heb je weleens gehoord hoeveel water en energie er verloren gaat bij het maken van een spijkerbroek? Hoe slecht dat is voor het milieu? En ik gooi die gewoon weg, omdat ik hem niet leuk meer vind.” Voor de extra kosten die ze zouden maken voor familiebezoek, heeft Hasene al een bestemming. “Dat kan ik nu doneren aan de voedselbank. Lief­dadigheid hoort ook bij de ramadan.”

Ze willen al afsluiten, maar neef ­Hasan wil nog iets zeggen tegen de verslaggever. “Kom er met Suikerfeest ook weer bij zitten. Dan hebben we baklava.” Half proestend vertaalt Hasene het grapje. Dan zwaaien ze naar het scherm en gaat de laptop dicht.

Atalay Celenk deelt maaltijden uit.Beeld Getty Images

‘Ik hoop dat er nu iets verandert, we konden zo toch niet verder?’

Atalay Celenk is horeca-ondernemer in Den Haag. Zakelijk lijkt zijn jaar al grotendeels mislukt, maar hij is ook geïnspireerd, nu de maatschappij deze ramadan op pauze staat.

Andere jaren heeft de Haagse horeca-ondernemer Atalay Celenk (45) het druk tijdens de ­ramadan. In zijn restaurant Juliana Plaza zijn jaarlijks tal van iftarmaaltijden. Dit jaar zijn ze ­allemaal geannuleerd vanwege het coronavirus. “Alles is weggevallen. Het wordt een hele rustige ramadan.”

Hij draait zwaar verlies dit jaar, zegt Celenk. “Maar ik klaag niet, want onze gezondheid gaat boven alles. Die heeft Allah je geschonken.”

Het betekent dat Celenk deze vastenmaand vaker thuis is dan anders. Al heeft hij ook een door het geloof geïnspireerd tijdverdrijf gevonden: hij deelde de afgelopen weken duizenden gratis maaltijden uit aan buurtbewoners in de Haagse Transvaalbuurt en in de Schilderswijk. “Aan wie het maar nodig heeft, ongeacht wie het is, moslim of niet-moslim. In de weekenden van de ramadan breiden we de actie uit, dan gaan we honderden extra iftarpakketten uitdelen. Ik wist dat er stille armoede was in deze buurten. Mensen zouden normaal gesproken hulp weigeren, maar ik denk dat de coronacrisis een excuus heeft gebracht, zodat ze zich niet hoeven te schamen.”

“We zaten met z’n allen in een kermisattractie: de kinderen naar school, hup naar het werk, van overleg naar overleg, naar zwemles, sportles, et ­cetera. De een zat in een botsautootje, de ander in een achtbaan.

“De 24-uurseconomie dwong ons daartoe, maar nu is plots de stekker eruitgetrokken. En zitten we allemaal stil. Ik hoop dat het ook iets goeds teweegbrengt, want we konden zo toch niet verder gaan? Wat deden we het klimaat aan? De vernietiging van deze prachtige aarde, die God ons heeft gegeven?”

Bij de familie Celenk thuis richten ze elk jaar een speciaal ramadanhoekje in voor de kinderen, met zelfgemaakte kaarten, een goede-dadenkalender en de kinderkoran. “Dat ik ’s avonds niet naar de moskee kan voor het gebed, is lastig en droevig. Maar ik zie er ook enigszins het positieve van in. Dan maar meer inkeer thuis. Dan maar meer vanuit huis mediteren. Want de tijd die we nu hebben, moeten we goed benutten.”

Er stond dit jaar een iftarmaaltijd op de planning in het kader van de viering van 75 jaar bevrijding. “Ik vind het heel droevig dat we die vrijheid door de coronamaatregelen nu niet helemaal kunnen vieren en beleven, maar hopelijk maken we nu allemaal een inkeer mee. Imams, pre­dikanten, buschauffeurs, ondernemers: iedereen in dit prachtige land is geraakt. Dus moeten we elkaar vasthouden.

“Ik zie het ook gebeuren. Wat me heel erg raakte, was een donatie vanuit de Limburgse islamitische gemeenschap, voor persoonlijke beschermingsproducten voor zorgpersoneel. Vanuit solidariteit met de maatschappij waarin je leeft. Kijk, dat is het geloof! Het is bedoeld om er voor anderen te zijn. En om ons naar elkaar toe te brengen. Zodat wat zich in de Tweede Wereldoorlog heeft voorgedaan in elk geval nooit meer gebeurt.”

Lees ook:

Ramadan gaat meer om bezinning dan om wel of niet eten, zeggen deze jonge moslims

Het is Suikerfeest 2019, het einde van de ramadan. Meer dan om het wel of niet eten, gaat het tijdens de vastenmaand om bezinning, zeggen vier jonge moslims. Slot van een tweeluik over de spirituele kant van de ramadan: de terugblik.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden