RecensieDe vele lichamen die we zijn

Een verkwikkende kijk op het lichaam

Bernard Sabbe & Luc Braeckmans
De vele lichamen die we zijn. Medisch-wijsgerige verkenningen
Gompel & Svacina; 240 blz. € 29,90
★★★

De schrijvers

Bernard Sabbe is psychiater en emeritus hoogleraar aan de faculteit geneeskunde van de Universiteit Antwerpen. Luc Braeckmans is emeritus hoogleraar wijsbegeerte aan de Universiteit Antwerpen.

De opzet

Sabbe en Braeckmans wilden een boek over het lichaam schrijven, omdat ze vinden dat de benaderingen van het lichaam in geneeskunde en filosofie best wat kruisbestuiving kunnen gebruiken. Elk hoofdstuk verkent een bepaalde filosofische benadering van het lichaam en bevat ook telkens een klinische getuigenis over lichaamsbeleving.

De invalshoek

Eeuwenlang heerste in het westerse denken een scheiding tussen lichaam en geest, het dualisme, waarbij het lichaam gold als de mindere. Dat was zo bij Plato en in het christendom.

En de nieuwe tijd bevestigde het dualisme: Descartes beschouwde het lichaam immers als een machine die kan gerepareerd worden. Nogal eigenaardig is dat de geneeskunde tot op vandaag het beeld van het lichaam als machine hanteert. Patiënten worden eerder benaderd vanuit hun lichaam-machine, dan dat ze als ‘hele mens’ worden aangesproken.

De Uitwerking

Die eenzijdige ‘geneeskundige’ benadering willen de auteurs doorbreken door andere visies op het lichaam naar voren te schuiven. Vrij centraal staat de Franse filosoof Maurice Merleau-Ponty, die uitging van de ervaring die we als mens van ons lichaam hebben. Die ervaring leert dat we niet zozeer een lichaam ‘hebben’, maar eerder een lichaam ‘zijn’. Het menselijk lichaam is niet zomaar een object tussen andere objecten, maar een gids die ons de mogelijkheid geeft de wereld waar te nemen.

Ook de Oostenrijkse psychiater Paul Schilder biedt een interessante invalshoek. Hij bedacht het concept lichaamsbeeld om te verwijzen naar de perceptie die we zelf van ons lichaam hebben. Stoornissen in het lichaamsbeeld treden op bij anorexia nervosa, waarbij patiënten zichzelf waarnemen als veel dikker dan ze zijn.

Vandaag heerst er een meer algemene, cultureel bepaalde onvrede met het lichaamsbeeld, omdat dit vaak niet overeenkomt met het heersende schoonheidsideaal. De auteurs wijzen erop dat veranderingen van het lichaam, bijvoorbeeld door veroudering, mensen nopen tot een psychisch aanpassingsproces dat een soort rouw is: we moeten afscheidnemen van het vroegere uiterlijk en met het nieuwe leren omgaan.

De filosoof die bij uitstek veel over het lichaam heeft nagedacht, is Michel Foucault. Hij heeft een heel oeuvre bijeen geschreven over de disciplinering van lichamen, in gevangenissen en de psychiatrie, plekken waar lichamen bekeken en bewaakt werden vanuit een panopticum, een plek van waaruit letterlijk iedereen observeerbaar en controleerbaar is.

De auteurs stellen vast dat restanten van het 19de-eeuwse panopticum nog steeds opduiken in de moderne geneeskunde, zoals in de vorm van een centrale verpleegpost die overzicht houdt over alle patiënten van een afdeling.

Ze wijden ook hoofdstukken aan het erotische en het narcistische lichaam, het lichaam als bron van reproductie en het lichaam als gender. Ook een hoofdstuk over het zieke en dode lichaam ontbreekt niet. Daarvoor doen de schrijvers een beroep op Philippe Ariès, die de omgang met de dood doorheen de eeuwen onderzocht en zag dat het dode lichaam steeds meer aan het oog wordt onttrokken: weggeborgen in ziekenhuizen alsof het niet bestaat.

Redenen om dit boek te lezen

Het is verkwikkend dat de geneeskundige, mechanische blik op het lichaam in dit boek wordt verruimd met andere, meer filosofische perspectieven. Dat we als mens zowel een lichaam hebben als een lichaam zijn, maakt het overigens verwarrend om iets over het lichaam te zeggen. De verhalen van patiënten over hun omgang met het lichaam bieden een extra invalshoek.

Redenen om dit boek niet te lezen

Het is jammer dat de auteurs zo ver in de tijd teruggaan en ook filosofen opdissen die weinig over het lichaam te zeggen hebben. Wat moeten we met Thales van Milete in deze context?

Misschien hadden ze de durf moeten hebben om de chronologische volledigheid te laten varen en meer uitgebreid te focussen op auteurs die van het lichaam hun grote thema hebben gemaakt.

Lees ook:

Arts en filosoof Theo Wobbes wil de kijk op het lichaam verruimen

Je hebt een lichaam, je bent het ook. Dat is, uitgaande van het denken van de Duitse denker Helmuth Plessner, de overtuiging van filosoof en arts Theo Wobbes. In een gesprek met Trouw vertelt hij hoe dat besef van hem een andere dokter heeft gemaakt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden