Beste religieboeken

Een trend in de religieboeken van 2019: God wordt gevonden in de leegte

. Beeld Ilse van Kraaij

Wat zijn de beste religieboeken van dit jaar? Onze recensenten zetten hun favorieten op een rijtje. Wat opvalt: er verschenen flink wat (christelijke) boeken vol vertwijfeling die geschreven zijn vanuit kwetsbaarheid en de idee dat het leven een grote exercitie van menselijk falen is. 

Het viel me ineens op toen ik ‘Verhalen van liefde en alles wat schuurt’ zat te lezen, van de Ierse theoloog Pádraig Ó Tuama. Ik dacht: hé, alweer zo’n boek. Maar wat was dat dan, zo’n boek? Het hoorde voor mijn gevoel thuis in een rijtje met verwante boeken die me dit jaar geraakt hadden. Ik moest onder andere denken aan ‘Niet zonder hoop’ van Tomás Halík, aan ‘Liturgie van het alledaagse’ van Tish Warren en zeker ook aan ‘Vrijspraak voor losers’ van Nadia Bolz-Weber (alhoewel dat al in 2018 verscheen). Wat hadden Ó Tuama en die anderen gemeen? In ieder geval zijn het allemaal boeken die geschreven zijn vanuit kwetsbaarheid en het idee dat het leven een grote exercitie van menselijk falen is.

Je hoort tegenwoordig veel mensen klagen over het perfectionisme en de prestatiedruk in onze samenleving. Alles moet mooi, goed, snel en efficiënt zijn en er is maar weinig ruimte voor falen, somberheid en gebrokenheid. Burn-outs liggen voortdurend op de loer. Welnu, zeggen deze boeken, als er een traditie is die ons de taal van gebrokenheid kan leren spreken, dan is het toch wel de christelijke. Met een gebroken man aan een kruis in het centrum en altijd wel een falende kerk vol sukkels voorhanden om ons erop te wijzen hoezeer het leven aanmodderen blijft. Dat zou een goede slogan voor de kerk kunnen zijn: “Word ook sukkel. Word christen”. 

Boeken die niet zeggen: kijk eens, wat we allemaal hebben! 

Je zou het gedeelde elan in deze boeken ‘kwetsbare christelijkheid’ kunnen noemen. Of christelijke kwetsbaarheid. Het zijn bovendien allemaal boeken die niet zeggen: kijk eens, wat we allemaal hebben! In de zin van: wow, wat is ons geloof toch mooi, wat kunnen we ons koesteren in het hebben van het geloof. Het zijn veel meer boeken die gelovig cirkelen rond ‘afwezigheid’. Je hebt een type christelijke boeken dat vooral heel graag tettert: God is er! Joepie, mensen, er is hoop, God is er! Dat zijn boeken die grossieren in wat grotere geesten een ‘aanwezigheidsmetafysica’ noemden. De aanwezigheid van God is in feite hun afgod.

Nu wil ik niet zeggen dat de door mij genoemde boeken op hun beurt grossieren in een afwezigheidsmetafysica. God is er in die boeken wel degelijk, maar op een meer verborgen manier. De schrijvers hebben allemaal de leegte onder ogen gezien. Ze hoeven de pijn van het leven niet te verzachten door God er overheen te smeren. Want in die leegte vonden ze God al. Daarmee hebben al deze boeken in feite een mystiek hart. Ze laten God zozeer God zijn dat hij niet meer van jouw geloof in zijn bestaan afhangt. Het zijn dan ook boeken met vrolijk beleden vertwijfeling er in. “Het komt erop aan alles te leven”, zoals Rilke zegt. “Als je de vragen leeft, leef je misschien langzaam maar zeker, zonder het te merken, op een goede dag het antwoord in.”

 In alle nederigheid voor God: hier ben ik

En zo brengen deze boeken ons aan het ­einde van het jaar ook weer bij Leonard Cohen, eigenlijk zoals ieder jaar wanneer de herfst zich verdiept tot winter. “Hineni, hineni”, zong hij op zijn zwanenzang ‘You want it darker’. Hineni, dat is het bijbels-Hebreeuwse woord dat mensen spraken als ze zich in alle nederigheid openden voor God. “Hier ben ik.” De aartsvader Abraham zei het voordat hij de verschrikkelijke opdracht kreeg om zijn zoon Isaak te offeren.

De oudtestamentische profeet Samuël zei het: “Spreek Heer, want uw knecht hoort”. En om in de sfeer van het seizoen te blijven, Maria zei het in feite ook tegen de engel: “Mij geschiede naar uw woord”. Het is overgave. Je stort je in een soort vuur waarvan je niet zeker weet of het je gaat verteren of zuiveren. Goede kans dat er een zwaard door je ziel zal gaan. Maar hier ben ik. Bring it on.

Het is een merkwaardig vuur, dat van den beginne heeft gebrand in christelijke boezem en dat door verschillende theologische boeken van dit jaar rondwaart. De bereidheid om alles op te geven, om alles af te leggen, desnoods zelfs de eigen christelijkheid.

De keuze van 
Wolter Huttinga

Paulus. Een biografie
Tom Wright (vertaling Zwany Kamerman)
Van Wijnen, 
€29,95
Het lekkerste theologieboek van het jaar. Een biografie van Paulus klinkt natuurlijk hopeloos pretentieus, want net als iedereen baseert ook Wright zich op dat handjevol brieven uit het Nieuwe Testament en alle subtiele theorievorming daaromheen. Er zijn zoveel lacunes in onze kennis die ook Wright met speculaties moet vullen. En toch levert hij hier een consistent, geloofwaardig en spannend verhaal waarmee hij je in de ziel van Paulus laat kijken en daarmee in de ziel van het vroegste christendom. Een pageturner bovendien.

Liturgie van het alledaagse
Tish Warren
Van Wijnen, €19,95
Wat een frisse verrassing was dit boek van Tish Warren. Wakker worden, je bed opmaken, tandenpoetsen. Dat is het niveau waarop Warren God doet incarneren in ons alledaagse leven. En hoe doet ze dat? Door dagelijkse rituelen te beschouwen als liturgie. Door van dagelijkse handelingen een voortdurend gesprek met God te maken, zoals ook de liturgische handelingen dat zijn. Het boek voorziet in een behoefte om ‘God’ en ‘mijn leven zoals het gewoon is’ met elkaar te verbinden. Mooi gedaan.

Niet zonder hoop
Tomás Halík (vertaling Kees de Wildt)
KokBoekencentrum, €19,99
“Als het geloof zou vergeten dat zijn object zich blijft hullen in de wolk van het geheimenis waarin alleen de hoop kan binnengaan, zou het tot ideologie kunnen worden, een leverancier van ‘zekerheden’.” Dat is Halíks boek in één zin. Het is een waardevolle toevoeging aan zijn oeuvre. Voor veel mensen is het geloof een gesloten kamer geworden, maar in feite, betoogt Halík, geldt dat ook voor gelovigen zelf. Slechts met de sleutel van de hoop kunnen we de schatkist van het Bijbelse geloof openen.

De keuze van
Marijke Laurense

Katholiek in de Republiek. De belevingswereld van een religieuze minderheid 1570-1750
Carolina Lenarduzzi
Vantilt, 
€ 29,50
Geslaagde bewerking voor een breder publiek van een proefschrift over hoe de katholieke ‘minderheid’ zich niet onder liet schoffelen toen de gereformeerde predikanten het hier eind 16e eeuw voor het zeggen kregen. Hoe ging dat in het leven van alledag? Dagboeken, kleding, familieportretten en muziek blijken verbazend veel te vertellen over de katholieke identiteit en subcultuur. Ook hebben de katholieken lang niet zo vaak als gedacht geheuld met de Spaanse en Franse vijanden van de Republiek. Verrukkelijk boek dat bij vlagen leest als een schelmenroman.

Over muren heen. Een hoopvolle briefwisseling
Lody van de Kamp & Oumaima Al Abdellaoui
KokBoekencentrum, € 14,99
en
Spiegelreis. Een moslim en een christen op reis door elkaars geloof
Herman Koetsveld & Enis Odaci
KokBoekencentrum, € 19,99
Een gedeelde tweede plaats. In ‘Over muren heen’ ontdekken de gepensioneerde rabbijn Van de Kamp en vwo-leerlinge en moslima Al Abdellaoui in een briefwisseling wat ze wel en niet met elkaar gemeen hebben, waarbij het soms flink knetters. De protestantse dominee Koetsveld en ‘humanislamiet’ Odaci gaan in ‘Spiegelreis’ op bezoek bij gemeenschappen uit elkaars ‘kamp’. Tussendoor vertellen ze elkaar over wat daarbij het meeste opviel en waarvan, ondanks alle goede bedoelingen, hun haren toch overeind gingen staan. Sympathiek tweeluik over nut en noodzaak van een interreligieuze dialoog.

Godvergeten. Gedachten over geloof en dementie
Tim van Iersel
KokBoekencentrum, € 13,99
Integer boekje van ‘dementiedominee’ Van Iersel, mede geschreven vanuit zijn pastorale ervaring in een woonzorgcentrum. Het draait daarbij om vragen als: waar is God gebleven als je je geheugen en zelfstandigheid kwijt bent geraakt? Wie ben je nog, als intellect en decorum het af laten weten? Ben je de ander dan alleen nog maar tot last of kun je juist dan veel voor elkaar betekenen? Van Iersels christelijke oog voor het lijden en het kwetsbare biedt een menswaardig antwoord op deze kernvragen van het leven.

De keuze van
Sjoerd Mulder

Gemeenschap en andersheid. Theologie van de persoon
Ioannis Zizioulas (vertaling Hildegard Koetsveld)
Skandalon, € 36,50
In het klassieke westerse denken staat het individu centraal, en het anders-zijn van een ander is meestal vooral een bedreiging van de individuele vrijheid. De Grieks-orthodoxe Zizioulas stelt juist dat persoon-zijn betekent dat je in relatie staat met anderen. Dat fundeert hij stevig in de leer van de Drie-eenheid. Want dat dogma leert volgens hem dat God wezenlijk relatie is. Zo definieert hij uiteindelijk wat hij noemt ‘kerkmystiek’: een mystiek die niet op individueel geloof berust, maar gericht is op de A/ander. Verrukkelijke, diepgravende theologie die je aan het denken zet.

Lezen en laten lezen. Gelovig omgaan met de Bijbel
Arnold Huijgen
KokBoekencentrum, € 19,99
De Bijbel is het meest gelezen boek ter wereld, en tegelijkertijd onderhevig aan allerlei interpretatie-verschillen. De vraag is dan ook: welke methode moeten wij toepassen om de bijbelse boodschap te ontdekken? Huijgen geeft er een verrassende mystieke draai aan: de vraag moet niet zijn wat wij met Gods woord doen, maar wat Gods woord met ons doet. Wij moeten, al lezend, ons laten lezen door God. Die omkering werkt Huijgen diepzinnig uit, waardoor de lezer wordt uitgedaagd om de bijbelse verhalen onder je huid te laten kruipen.

Wij geloven. Rooms-katholiek en protestant: één geloof
Bram van de Beek en Herwi Rikhof
KokBoekencentrum, € 19,99
Dit boek is een inleiding op de christelijke geloofsbelijdenis. Het belang van dit boek zit hem niet zozeer in wat er in staat - dat is inleidend en dus weinig verrassend van aard - maar in hoe het tot stand gekomen is: een rooms-katholieke en een protestantse theoloog schreven dit samen. Voor de duidelijkheid: Van de Beek en Rikhof zijn niet zomaar twee irenische, vaag-oecumenische theologen, maar twee theologen die elk voluit in hun eigen traditie willen staan. Daarmee toont dit boek hoe diep de overeenkomsten tussen beide tradities gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden