Gravure met de banvloek reformator Martin Luther.

BanvloekLuther

Een streep door Luthers banvloek? Van de luthersen hoeft het niet

Gravure met de banvloek reformator Martin Luther.Beeld Alamy

Een katholieke theologe wil dat paus Franciscus de vervloeking van reformator Martin Luther na 500 jaar opheft. Van Nederlandse lutheranen hoeft het niet.

Na 500 jaar is het klaar. De ban die de rooms-katholieke kerk in 1521 heeft uitgesproken over reformator Martin Luther moet eindelijk worden opgeheven. Dat vindt de katholieke theologe Johanna Rahner. Zo’n ban is uit de tijd, stelt de Duitse hoogleraar in Die Zeit, en belangrijker nog: ‘de kerk heeft daardoor een deel van haar eigen traditie verloren’.

Johanna Rahner − ver familie en geestverwant van de progressieve toptheoloog Karl Rahner − maakt zich al jaren sterk voor modernisering van de katholieke kerk en voor erkenning van de waarde van Luther in het bijzonder.

In 1517 baarde de augustijner monnik Martin Luther opzien met de publicatie van academische stellingen tegen praktijken binnen zijn kerk. Wat bedoeld was als een hervorming van de kerk, liep uit de hand tot wat de Reformatie ging heten. De rooms-katholieke kerk reageerde gebeten. In januari 1521 zette paus Leo X de ‘ketter’ Luther de kerk uit met een ‘ban’. De paus ‘vervloekte’ Luther voor eeuwig. Dat deed hij in opmerkelijk actuele termen: hij wilde de ‘kudde (gelovigen) beschermen tegen een besmettelijk beest’. Zo behoedde hij de ‘gezonde dieren’ voor ‘infectie’.  

De kerkvorst kon de gevreesde pandemie niet keren: zijn kerk scheurde. De ban van 1521 had de uitbraak van 1517 niet ingedamd. Het protestantisme was een feit.  

Op de 500ste verjaardag van deze excommunicatie bepleit de Tübingse dogmaticus en oecumenedeskundige Rahner de opheffing van de ban die nog altijd officieel geldig is. Dat zou volgens haar niet alleen het contact tussen protestanten en katholieken bevorderen, maar ook de rooms-katholieke kerk zelf goed doen. “Veel van wat Luther aan fundamenteel katholieks betoogde, was na zijn excommunicatie plotseling niet meer katholiek. Wat hij te berde bracht over de mis in de volkstaal, werd taboe, alleen maar omdat Luther de eredienst in het Duits deed.”

Kansloos is de roep om het intrekken van de ban niet, aldus Rahner. In 2017 − bij de herdenking van 500 jaar Reformatie − besloot de rooms-katholieke kerk al om samen met lutherse theologen de ideeën van Luther nog eens grondig door te nemen. Dat werk vordert gestaag. Bovendien, aldus Rahner, werken de Lutherse Wereldbond en de Pauselijke Raad ter Bevordering van de Eenheid der Christenen al aan een gezamenlijke verklaring. Toch twijfelt Rahner aan de haalbaarheid van haar voorstel, want in het Vaticaan ontbreekt het volgens haar aan ‘theologische scholing’ en houdt men vast aan anti-protestantse clichés.

Formeel erkent de rooms-katholieke kerk protestantse kerken niet als kerken, het zijn hooguit ‘kerkachtige’ gemeenschappen. Dat zou veranderen door de ‘symbolische handeling’ van het opheffen van de ban, stelt Rahner. Bovendien zegt de katholieke kerk daarmee dat de ‘theologische traditie van de protestanten’ geen ketterij is, maar deel van het eigen erfgoed.

Kansrijk of niet, Andreas Wöhle, president van de Lutherse Synode in de Protestantse Kerk in Nederland, wordt er warm noch koud van. Hij vindt de oproep van Johanna Rahner weinig geslaagd. “Met de Lutherse Wereldbond hebben we al veel bereikt in het gesprek met Rome. Dat gaat veel verder dan het formeel intrekken van een ban − dat is trouwens kerkrechtelijk in de rooms-katholieke kerk ook heel ingewikkeld. Er is nog een reden waarom het van mij niet hoeft. Als ik er prijs op zou stellen dat paus Franciscus Luthers excommunicatie opheft, dan ga ik uit van de bevoegdheid die de paus heeft om al dan niet een ban uit te spreken die van enige geestelijke of juridische betekenis is. De Reformatie erkent de autoriteit van de paus op dat vlak juist niet. Dus nee, laat die ban de ban maar.”

Spinoza’s banvloek

De beroemdste Nederlander die door een banvloek is getroffen, is geen protestant, maar de Joodse filosoof Spinoza. De Joodse gemeenschap veroordeelde in 1656 ‘de slechte meningen en werken van Baruch d’Espinoza’ die toen trouwens nog maar 23 was. “Vervloekt zij hij bij dag en vervloekt zij hij bij nacht; vervloekt zij hij als hij zich neerlegt en vervloekt zij hij als hij opstaat. Vervloekt zij hij als hij weg gaat en vervloekt zij hij als hij terugkeert. De Heer zal zijn naam uitwissen.”

Niemand mocht meer een letter van hem lezen. Tegenover Spinoza werd een social distancing van kracht: men mocht hem niet dichter dan op enkele meters naderen. Spreken met hem was taboe.

De ban die Spinoza trof, is nog steeds geldig. In 2009 wilde de liberale rabbijn Elisa Klapheck die laten opheffen. Daarop verdedigde de orthodoxe opperrabbijn Binyomin Jacobs het in stand houden ervan. Zes jaar later zei opperrabbijn Pinchas Toledano van de Portugees-Israëlietische Gemeente in Amsterdam hetzelfde. De halacha - de Joodse wet - stond het ongedaan maken van de vervloeking niet toe.

Daar was de voorzitter van de Joodse gemeente het mee eens. “Wie zijn wij om onze voorouders, die in 1656 een beslissing namen die paste in die tijd, nu te corrigeren? Dat neemt niet weg dat heden ten dage natuurlijk nooit meer een banvloek wordt uitgesproken. Iedereen is welkom in onze synagogen, ongeacht zijn of haar denkbeelden over Jodendom, religie of het bestaan van God.”

Of Spinoza zich er druk om heeft gemaakt, is onbekend, maar hij geloofde niet in de God die hem zou kunnen vervloeken.

Lees ook:

Deze paus vindt iedereen aardig, ook protestanten

Aan de officiële kerkleer die het protestantisme veroordeelt, is met de komst van paus Franciscus niets veranderd. Wel laat deze paus zich welwillender uit dan zijn voorganger. De paus vindt iedereen aardig, ook protestanten.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden