null Beeld

Bladen & blogsLodewijk Dros

Een steen heeft wel een ziel

Doodzwijgen? Confrontatie? Sympathiseren? In kerkelijke kring heerst veel ongemak rond de populariteit van zeer rechtse partijen. De Duitse Johann Hinrich Claussen verdiepte zich als theoloog in de godsdienstige kant van uiterst rechtse partijen, zoals de AfD, en schreef er Christentum von rechts over. Pro Medienmagazine, een protestants tijdschrift, interviewde hem erover.

Claussens eerste conclusie: ‘uiterst rechts’ is een mengelmoes van conservatisme en extremisme, waar behoudende lutheranen en traditionalistische katholieken zich prima thuis voelen. “Opvallend is dat zij zich dan weer niet in hun eigen kerken thuis voelen.”

Uiterst rechts stoort zich enorm aan de Duitse EKD die net als haar Nederlandse evenknie PKN homohuwelijken zegent. En dat ze openstaat voor vluchtelingen. Dergelijke parallellen tussen conservatieve christenen en rechts-extreme politici brengen Claussen – betrokken bij de EKD – ertoe enige relativering te betrachten. “Afgeven erop werkt niet. Laten we het zakelijk houden. Deze rechtse lieden zijn minder de ‘anderen’ dan we graag denken. Ik kwam brokstukken uit de traditie tegen waarvan ik dacht dat die in het archief waren opgeborgen, zoals bedenkingen tegen het begrip ‘mensenrechten’. Vergeet niet dat zulke ideeën ook in de kerkleiding leefden, in de jaren vijftig, zestig, zelfs zeventig. Of dat de Shoah nu ook weer niet zo bijzonder was dat we onze theologie ervoor moeten doorlichten. Ik dacht dat we dat wel gehad hadden.” Niet dus.

Materie

Een egel trap je niet als een voetbal voor je uit. Een steentje wel, dat is een zielloos stuk materie.

Maar, schrijft rechtenprofessor Charles Foster op het Oxford-blog Practical Ethics, hoe kom je erbij dat die steen zielloos is? “Al 40.000 jaar denkt de mens dat alles – mensen en dingen, een soort ziel heeft. We kunnen soebatten over het verschil tussen ziel en bewustzijn, maar ze onderhouden intieme betrekkingen met elkaar. Omdat bewustzijn niet spontaan aan materie ontspruit, denken filosofen als Whitehead dat materie helemaal niet onbewust is.” Animisme is de constante in de moderne menselijke geschiedenis, aldus Foster.

Het bewijzen van het bestaan van de ziel is, ook bij de mens aan wie de ziel doorgaans wordt toegekend, niet mogelijk. Toch bepleit Foster op grond van het voorzorgsprincipe dat we maar beter uit kunnen gaan van zoiets als een ziel van een tomaat. “Ook als spreken over ‘ziel’ dan ongemakkelijk aanvoelt.” Duidelijk is dat we meer morele betekenis toekennen aan iets met een ziel, dan aan een ding zonder.

Begrijp hem niet verkeerd, haast Foster te zeggen, hij plaatst mensen niet op hetzelfde morele niveau als ‘niet-mensen’. “Maar de voorzichtigheid gebiedt ons dat we een veel eerlijker gewicht toekennen aan de belangen van niet-mensen dan we nu doorgaans doen.”

Foster gebruikt een fraai argument: onze intuïtie – je voelt aan dat ontbossing louter om materieel gewin voor de mens voorbijgaat aan de morele betekenis van het woud. Dat dat aan ons blijft knagen “is interessant – misschien doen die bomen een beroep op ons, van ziel tot ziel”.

“Ik weet dat dit velen te ver gaat. Maar we moeten de animistische aantrekkingskracht serieus nemen, net als de groeiende steun daarvoor uit filosofische hoek.” Foster wijst erop dat juristen – soms met succes – erop aandringen om niet-mensen, zoals rivieren, als personen te erkennen. Die pogingen stranden alleen vaak, vanwege de overtuiging dat de mens exceptioneel is, en het opgeven daarvan tot onoverzienbare gevolgen zou leiden.

Lees eerdere afleveringen in ons dossier Bladen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden