null Beeld

BoekrecensieReligie

Een saaie, maar relevante internationale blik op het protestantisme

Protestantisme als wereldwijde vernieuwingsbeweging (1945-2020)
Jan A.B. Jongeneel
KokBoekencentrum
344 blz. €29,99
★★★☆☆

De auteur

Jan Jongeneel is emeritus hoogleraar missiologie aan de Universiteit Utrecht. Daarnaast is hij emeritus predikant van wat toen nog de Nederlandse Hervormde Kerk heette, nu ondertussen alweer zeventien jaar lang opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland. Voor zijn hoogleraarschap heeft hij zeven jaar als zendingspredikant in Indonesië gewerkt.

De thematiek

Vaak wordt het protestantisme beschreven op basis van een principieel uitgangspunt. Dan is het protestantisme een stroming die persoonlijke vrijheid hoog in het vaandel heeft staan. Of op zijn minst wordt de vraag opgeroepen, wat nu het unieke wezen van het protestantisme is. Meestal is er daarbij ook aandacht voor het protestantisme zoals dat in het Westen vorm heeft gekregen als tegenhanger van het rooms-katholieke geloof.

In dit boek wordt een andere, meer empirische insteek gekozen. Protestanten, dat zijn voor de auteur simpelweg al die christenen die niet rooms-katholiek of oosters-orthodox zijn. En het protestantisme is niet, zoals in het Westen, vooral een tegenhanger van Rome: wereldwijd heeft dat ontstaansproces het protestantisme toch minder gedefinieerd.

Een empirische en wereldwijde blik, dat is het perspectief van deze auteur die in zijn eigen leven veel internationale expertise heeft opgedaan. En dat is ook het unieke van dit boek. Jongeneel beschrijft het internationale protestantisme aan de hand van de context waarin het opereert. Zo is er een hoofdstuk over het protestantisme in landen waarin protestanten in de meerderheid zijn, een hoofdstuk waar ze een minderheid in een land vol religieuze minderheden vormen, of juist in een land waar de meerderheid bijvoorbeeld rooms-katholiek, communistisch, of shintoïstisch is.

Jongeneel laat zien dat iedere context weer eigen uitdagingen en spanningen met zich meebrengt. Daarbij geeft hij veel opsommingen en de belangrijkste wetenschappelijke literatuur; een prachtig startpunt voor verder onderzoek. Het boek wordt afgesloten met enkele beschouwingen over protestantse thema’s die wereldwijd steeds op andere manieren vorm krijgen.

Opvallende stelling

Nederland is heel lang een overwegend protestants land geweest. Alleen al daarom is Jongeneels wereldwijde blik verfrissend: het protestantisme blijkt vrijwel overal een minderheid. Dat achter Jongeneels kalme documenterende schrijfstijl een sterke betrokkenheid schuilgaat, wordt invoelbaar als ieder hoofdstuk afsluit met een paragraaf ‘bloedgetuigen’: opnieuw een opsomming, maar nu van protestanten die hun geloof met de dood moesten bekopen.

Kenmerkend citaat

‘In tegenstelling tot de oriëntaalse/oosterse orthodoxie en het rooms-katholicisme is ‘de protestantse Reformatie’ uitermate gefragmenteerd. Zij kent vele geloofsvormen en vele kerkstructuren: van staatskerken, landskerken en streekkerken tot onafhankelijke kerken, plaatselijke gemeenten, en Bijbel- en gebedskringen (...) Deze veelvormigheid is de zwakte van het protestantisme, maar tevens zijn kracht. Dictatoriaal geregeerde landen en intolerante samenlevingen krijgen minder snel vat op laagdrempelig protestantisme zonder overkoepelende organisatie dan op protestantse kerken met een hiërarchische structuur.’

Reden om dit boek niet te lezen

Dit boek is saai. Inhoudelijke discussies over de aard van het protestantisme worden vrijwel uit de weg gegaan, beschrijvingen van landen zijn erg droog en opsommerig, en hooguit gelardeerd met bevolkingsstatistieken in tabellen. Dat gedegen bronnen daarbij zij aan zij met oncontroleerbare informatie vanuit Wikipedia wordt gepresenteerd, roept her en der vragen over de exacte betrouwbaarheid op.

Reden om dit boek wel te lezen

Tegelijkertijd is juist het feitelijke en globale perspectief de kracht van dit boek. Geen theologisch gezeur over wat nu het wezen van het protestantisme is, maar lijstjes, cijfers en opsommingen. Om alle details helder te krijgen, zal absoluut meer onderzoek nodig zijn, zowel empirisch als theologisch. Maar als we daarop wachten, missen we de kans om te zien wat Jongeneel met zijn internationale blik ziet: dat het protestantisme een veelkleurige beweging is, die er zelfs temidden van onderdrukking in slaagt door middel van het geloof vernieuwing te brengen.

Lees ook:

Luther, de man die de wereld veranderde

Vijf jaar geleden herdacht de wereld 500 jaar Maarten Luther. Zijn ideeën hebben tot op de dag van vandaag invloed. Hoe kan dat? ‘De Reformatie was, zouden we nu zeggen, een totaalconcept.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden