null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Een parel van Nussbaum: Gerechtigheid voor dieren

Martha C. Nussbaum, Gerechtigheid voor dieren. Onze collectieve verantwoordelijkheid.
Vertaling door Rogier van Kappel en Huub Stegeman. Querido Facto; 464 blz. € 32,50
★★★★★

Laura Molenaar

De auteur

Martha C. Nussbaum (1947) is een vooraanstaand Amerikaans denker en hoogleraar recht en ethiek aan de Universiteit van Chicago. Eerder schreef ze Bastions van hoogmoed, Oplevingen van het denken, Het koninkrijk van de angst en De kosmopolitische traditie.

Het boek

In Gerechtigheid voor dieren komt veel van Nussbaums eerdere werk samen. Om te pleiten voor dierenrechten verbindt ze haar bekende capabiliteiten- of capaciteitenbenadering met haar ideeën over emoties en het recht.

We moeten ons niet blindstaren op pijn en genot, vindt Nussbaum, maar oog hebben voor de intrinsieke kwaliteiten van elk dierenleven. Daarin volgt ze de ethiek van Christine Korsgaard, die weer inspiratie haalt uit het werk van Immanuel Kant. Nussbaum benadrukt, net als Korsgaard en Kant, dat je andere mensen en dieren niet als middel mag gebruiken, maar als doel op zich moet beschouwen. Ze wijst de intensieve veehouderij en walvisvaart dan ook resoluut af.

Daarnaast, en hier komt haar capaciteitenbenadering in het spel, heeft elk dier doelen waar het naar streeft. Een konijn waardeert het eten van gras, het rondrennen, tussen andere soortgenoten leven, en zal daarnaar streven.

Wij mensen zouden die doelen moeten respecteren en beschermen, niet omdat wij er iets aan hebben, maar omdat het konijn die doelen belangrijk vindt. We moeten ervoor zorgen dat dieren kunnen ‘bloeien’, floreren. Wat dat ‘bloeien’ betekent, wordt gedefinieerd door een lijst positieve capaciteiten, zoals ‘emoties’, ‘spel’ en ‘lichamelijke integriteit’. Overigens denkt Nussbaum dat dit alleen geldt voor dieren met een bewustzijn – dat ze breed opvat – omdat die dieren actief naar doelen kunnen streven.

Niet-menselijke dieren

In de geschiedenis van de westerse filosofie is tot nu toe weinig aandacht geweest voor niet-menselijke dieren, valt Nussbaum op. We zijn sterk beïnvloed door het idee van de scala naturae (schaal van de natuur), waarin dieren worden gesorteerd van laag naar hoog, met natuurlijk de mens eenzaam bovenaan. Dat leidde ertoe dat we dieren vooral zijn gaan waarderen als ze ‘zoals wij’ zijn. Nussbaum wijst dat idee ferm af, omdat het volgens haar geen oog heeft voor de intrinsieke waarde van verschillende levensvormen. Bovendien is het te rationeel. Het mist liefde voor, en verwondering over de verscheidenheid van de natuur.

Een andere belangrijke ethische stroming, het utilitarisme, stelt, in de woorden van bedenker Jeremy Bentham, dat we ons niet moeten afvragen of dieren kunnen redeneren, maar of ze pijn lijden. We zouden altijd moeten streven dieren zo min mogelijk pijn te berokkenen. Maar ook deze benadering is volgens Nussbaum om diverse redenen beperkt. Je kunt je gemakkelijk een dier voorstellen dat vrij is van pijn maar toch ongelukkig is, zoals een poema in een kleine kooi in een dierentuin.

Rechten voor dieren

Nussbaum pleit er daarom voor om dieren als rechtspersoon te erkennen, en ze rechtszaken te kunnen laten aanspannen. Volgens Nussbaum zouden wij mensen, de enige soort met wetten en rechten, de niet-menselijke dieren moeten vertegenwoordigen, een beetje zoals we nu al doen bij kinderen of geestelijk gehandicapten.

Redenen om het boek niet te lezen

Er zijn enkele fundamentele vragen die Nussbaum niet helemaal bevredigend beantwoordt. Bijvoorbeeld: hoe weet je welke doelen een konijn belangrijk vindt? En zouden we naast individuen niet ook ecosystemen en biodiversiteit moeten beschermen? Nussbaum zegt hierover alleen dat biodiversiteit goed is voor het individuele schepsel, en daarom beschermd moet worden. Maar het is niet helemaal duidelijk hoe we dat zouden kunnen doen, aangezien ecosystemen geen capaciteiten als ‘emoties’ of ‘spel’ kunnen hebben.

Het lezen van het boek werd ook enigszins gehinderd door de ietwat houterige vertaling, waar het Engels doorheen blijft schemeren.

Redenen om het boek wel te lezen

Toch wegen bovenstaande problemen niet zo zwaar. Nussbaum schrijft toegankelijk, met zelfspot, en zet een even overtuigend als inspirerend betoog neer. Het siert haar bovendien dat ze nergens dogmatisch wordt. Nussbaums benadering zal hopelijk het broodnodige debat over dierenrechten openbreken.

null Beeld Querido Facto
Beeld Querido Facto

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden