Boekrecensie

Een optimistisch betoog van Maarten Boudry, maar niet zo goed doordacht

Beeld -

Maarten Boudry is een Vlaams filosoof. Hij is als onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Gent. Eerder schreef hij onder andere ‘Science Unlimited?’ (2018) en ‘Illusies voor gevorderden’ (2015).

Pleidooi voor optimisme

In dit boek maakt Boudry korte metten met pessimisten die verkondigen dat het alles almaar erger wordt en dat we onze grote zorgen moeten maken. Volgens Boudry is er alle reden voor een feestje: nog nooit in de geschiedenis ‘leefden zo veel mensen zo lang, gezond, vrij, welvarend en vredig als anno 2019’.  Vroeger was alles slechter.

Op het hoopvolle menu staan onder andere: ongelijkheid, racisme, (neo)liberalisme, de islam, en klimaatverandering. Boudry schuwt ook in dit boek de controverse niet. Het begrip ‘racisme’ lijdt aan ‘oprekking en uitholling’. Ongelijkheid is geen moreel kwaad, ‘het is in zekere opzichten zelfs wenselijk’. Met het oog op klimaatverandering zou iedereen ‘een vurig voorstander moeten zijn van kerncentrales’.

Doemdenken demotiveert

Als het pessimisme van nu ongegrond is, waarom is het dan zo populair? Interessant is Boudry’s verklaring dat optimisme vaak als strijdig wordt gezien met kritisch nadenken. Een echte intellectueel, luidt vaak de gedachte, ziet de gevaren en de ellende en durft die te benoemen: optimisme en hoop zijn daarmee domme naïviteit. Het doel van Boudry’s boek is deze associatie te ontkrachten, en gegeven alle maatschappijkritiek die je tegenwoordig om de oren vliegt, is dat verfrissend.

Maar heeft doemdenken niet juist als effect dat we in actie komen (‘de wereld vergaat, doe iets!’)? Nee, aldus Boudry. Overrompeld worden door doemscenario’s en negativiteit zorgt doorgaans voor fatalisme en lethargie.  Wat wél helpt om in actie te komen, is beseffen dat we nu veel beter af zijn dan voor de Verlichting en dat economische en morele vooruitgang dus wel degelijk mogelijk is. Dat laatste wordt toegelicht in de epiloog van het boek, een soort lyrische lofzang op ‘effectief altruïsme’.

Reden om dit boek niet te lezen

Boudry maakt het zichzelf soms te makkelijk. Tegen iemand die denkt dat vroeger alles beter was, kun je zeggen dat we tegenwoordig niet meer dood gaan aan infectieziekten zoals polio (alhoewel? De vaccinatiegraad daalt.) En dat miljarden mensen tegenwoordig kleurentelevisies hebben. Maar dat sinds de Verlichting van alles veel beter gaat, is nog geen antwoord op bestaande zorgen over bijvoorbeeld de groei van populisme en extreemrechts van de laatste decennia, onderwerpen waarover de auteur weinig schrijft. Heeft Boudry de sterkste tegenstanders uitgekozen?

Ten tweede: Boudry’s strategie is om naar ‘de cijfers’ te kijken. Maar het lastige aan cijfers is dat er zoveel van zijn. Er valt weinig te discussiëren over de stijgende mondiale levensverwachting sinds 1800, maar dat is anders wanneer het aankomt op cijfers over de toename van ‘gelijkheid’, ‘geluk’ en ‘welzijn’. Boudry had meer kunnen doen om ook de cijfers die niet in zijn straatje passen te bespreken en te weerleggen. 

Neem zijn bespreking van de Franse econoom Piketty: daar maakt hij zich te makkelijk vanaf door te schrijven: “Meerdere economen hebben de ijzeren wet van Piketty over de groei van kapitaal op de korrel genomen, op basis van technische argumenten over de definitie van ‘kapitaal’”. Waarna hij afsluit door te zeggen dat een bespreking daarvan hem ‘te ver zou voeren’.

Reden om dit boek wel te lezen

Het boek is luchtig geschreven en leest lekker weg. Boudry’s optimisme is verfrissend, al vloeien zijn specifieke politiek-filosofische standpunten daar niet altijd logisch uit voort.

Als je optimistisch bent over de toename van welvaart, moet je dan ook geloven dat we ongelijke beloningen nodig hebben, omdat anders de ‘de drijfveer weg [valt] om te ondernemen en hogerop te klimmen’? Dat zijn natuurlijk afzonderlijke discussies. En ook: weten dat raciale discriminatie wereldwijd op de terugweg bezig is – reden voor optimisme – betekent nog niet dat impliciet racisme bestrijden hetzelfde is als ‘met een conceptuele bazooka ... op een mug te schieten’.

Maar je hoeft het met de inhoud van een boek niet eens te zijn om er eens goed je geest aan te kunnen slijpen, integendeel.

Waarom de wereld niet naar de knoppen gaat - Maarten BoudryUitgeverij Polis; 342 blz. € 22,50  - ★★★

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden