In de schaduw van de minaret Eildert Mulder

Een opmerkelijk dorpsmoskeetje in de Negev

Israëlische archeologen stuiten bij moslims nogal eens op wantrouwen. Al wroetend in de grond zoeken ze naar steun voor de joodse aanspraken op ‘het Heilige Land’, zo luidt de klacht.

Maar soms bewijzen diezelfde archeologen juist moslims een dienst. De ontdekking van een antiek moskeetje in de zuidelijke Negev-woestijn bij het Arabische dorp Rahat, vorige week bekendgemaakt, is een sensatie, vanwege de ouderdom van het gebouwtje, maar ook vanwege de locatie: in het ‘land’ en niet in de stad.

De gebedsruimte dateert uit de achtste of zelfs zevende eeuw. Volgens de overleveringen overleed de profeet in het jaar 632. Er bestaan twijfels over het historische gehalte van die overleveringen. Maar ergens in de zevende eeuw begon hoe dan ook wel het proces dat uiteindelijk de islam als onafhankelijke godsdienst opleverde. Dat moskeetje was er dus vroeg bij.

Beeld AFP

Een foto op de website thenational.ae uit Dubai laat drie biddende mannen zien, op de vloer van het dakloze godshuisje ter grootte van een huiskamer. Hun hoofden zijn gericht naar Mekka. Volgens het bijschrift zijn het islamitische medewerkers van de archeologische dienst.

Een zo oude ‘dorpsmoskee’ is tamelijk uniek. Er bestaan meer gebouwen uit de begintijd van de islam, maar die bevinden zich in steden, zoals de beroemde Rotskoepel in Jeruzalem. De islam was aanvankelijk vooral een stadsreligie. De Koran is nogal negatief over de ‘Arabieren’, waarmee het boek de in tenten levende, rondtrekkende bedoeïenen bedoelt. Ook nu nog heeft het woord Arabier een dubbele betekenis: of iemand die Arabisch spreekt of een bedoeïen.

Oorspong van de islam

Archeologen deden in de Negev vaker ontdekkingen die licht werpen op de begintijd van de islam. In 1992 overleed Yehuda Nevo. Tientallen jaren deed hij onderzoek in de Negev. Elf jaar na zijn dood kwam zijn boek ‘Crossroads to Islam’ uit, voltooid door mede-auteur Judith Koren. Het bevat alternatieve theorieën over de oorsprongen van de islam, mede gebaseerd op graafwerk in de Negev. Die Israëlische regio had volgens Nevo al voor het jaar nul een Arabische bevolking, ver voor de opkomst van de islam. 

Zijn waarnemingen zijn interessant in verband met de biografieën van Mohammed, die vanaf de negende eeuw verschenen, honderden jaren na het beweerde jaar van zijn dood. Die plaatsen de profeet, prediker van de absolute eenheid van God, in een vijandige, polytheïstische omgeving. In de Negev zijn vijftig polytheïstische cultusplaatsen ontdekt. De beschrijvingen in de biografieën kloppen met wat archeologen in de Negev aantreffen. 

Prima werk dus van die oude auteurs, maar er is een probleem. Zij situeren Mohammed in Mekka en Medina, in wat nu Saudi-Arabië is. En juist daar zijn tot nu toe geen sporen gevonden van het ‘heidendom’ van de Mohammed-biografieën en de Negev.

Nog iets opmerkelijks. De heiligdommen in de Negev dateren uit de achtste eeuw, honderd jaar nadat Mohammed volgens de overlevering in Mekka alle afgodsbeelden stuk smeet. Juist in die latere tijd was er dus, concluderen Nevo en Koren, een opleving van polytheïsme. Het jonge Arabische rijk liet die ‘heidenen’ in de Negev ongemoeid. Zo islamitisch was dat rijk niet meteen. Er verrezen in dezelfde tijd ook veel kerken. Een nieuwe dynastie brak omstreeks 770 met de gedoog-politiek en vanaf toen waren polytheïstische heiligdommen taboe. 

Het moskeetje in Rahat is mogelijk in die intrigerende gedoogperiode gebouwd, in een nog deels polytheïstische omgeving.

In de rubriek ‘In de schaduw van de minaret’ leest u bespiegelingen over de islamitische wereld van Eildert Mulder, arabist en oud-redacteur van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden