Een nieuw Luther-museum vertelt het verhaal over de kerkhervormer en de hedendaagse lutheranen

Beeld Patrick Post

In Amsterdam opent deze week het Luther Museum. De hele geschiedenis komt langs: van de antisemitische schaduwzijden van de reformator tot het eerste lutherse homohuwelijk.

Wie enkele dagen geleden het voormalige evangelisch-lutherse oude mannen- en vrouwentehuis in de hoofdstad betrad, zou niet denken dat hier spoedig een museum zou verrijzen. Her en der geboor en gehamer en overal dozen met ingepakte kunstvoorwerpen. En toch is het zo: op deze plek aan de Nieuwe Keizersgracht 570 gaat zaterdag het Luther Museum Amsterdam open voor publiek.

Een week voor de grote dag zit Tonko Grever in alle rust in zijn kantoortje in De Wittenberg – zo heet het museumgebouw, naar de universiteitsstad waar Maarten Luther in 1517 zijn 95 stellingen tegen de Rooms-Katholieke kerk predikte. Grever, oud-directeur van Museum Van Loon, is kwartiermaker van de collectie die straks te bewonderen zal zijn. Samen met dominee Harry Donga, emeritus-predikant van de Oude Lutherse kerk en mede-initiatiefnemer van het nieuwe museum, geeft hij een rondleiding.

Historische locatie

We beginnen in de oude eetzaal van het tehuis en zien daar een werk van historieschilder Abraham van Pelt: ‘Luther op de Rijksdag te Worms’, waar keizer Karel V de Rijksban over de kerkhervormer uitsprak. Even verderop een kopie van Rubens’ ‘Bekering van Paulus’. Dat schilderij heeft niet direct met Luther van doen, maar indirect wel, want het is afkomstig uit het bezit van de vroegere Hersteld Evangelisch-Lutherse gemeente aan de Kloveniersburgwal.

“We zijn niet alleen een museum over Luther, de Reformatie en het lutherse geloof, maar ook over lutheranen en Amsterdam”, leggen de heren uit. Waarbij ook de schaduwzijden van de reformator niet worden verdonkeremaand, getuige een afbeelding van zijn antisemitische werk ‘Von den Juden und ihren Lügen’.

Ook het gebouw zelf vertelt een verhaal. Op de wanden is het menu te lezen dat de oude lutherse mannen en vrouwen destijds kregen voorgeschoteld: zondagmiddag wittebrood in melk, ’s avonds bier en brood. En een fraai gedecoreerde burgemeesterspoort laat zien hoe dankbaar de lutherse regenten eind achttiende eeuw waren toen het stadsbestuur gratis grond aanbood voor de bouw van De Wittenberg.

Calvinisten waren de baas

De volgende zaal, de gewezen administratiekamer, vertelt iets over de plaats van de lutheranen in het Amsterdam van de Gouden Eeuw. De stad bestond toen voor eenvijfde uit lutherse gelovigen, maar de calvinisten waren de baas. Een subtiel detail in een anoniem schilderij van de Oude Lutherse kerk aan het Spui toont dat aan: een muurtje om de kerk. Op last van de calvinistische stadsbestuurders mocht het lutherse heilig avondmaal niet van buitenaf zichtbaar zijn.

Het muurtje is allang verdwenen, maar misschien bestaat er nog altijd enige vriendelijke reserve tussen beide protestantse stromingen. Donga, wijzend naar twee prachtige spiegelgravures van Luther en Calvijn: “Toen we deze voorwerpen wilden kopen, moest het bestuur van de Luther-collectie daar toch even over nadenken. Of een gravure van alleen Luther niet volstond...” Nu hangen de kunstwerken van de Delftse graveur Christopher Schröder gebroederlijk onder elkaar. Een steenworp verder een kast met bijbels, waaronder een zogeheten Koertenbijbel uit 1648, mooi geïllustreerd met opgelegd zilver en goud door de zeventiende-eeuwse kaartafzetter Frans Koerten.

De bijbelcollectie zal om de drie maanden rouleren, vertelt Grever. Lutherse gemeenten mogen daarbij hun eigen antieke exemplaren inbrengen. Daarmee wordt De Wittenberg een levend museum van de hele lutherse kerk in Nederland. Dat is nu al te zien. De tentoongestelde voorwerpen, geïnventariseerd en bijeengebracht door de kunststichting Luther Collectie Amsterdam, komen niet alleen uit de hoofdstad, maar ook uit Leiden, Zeist, Utrecht, Doesburg, enzovoort.

Kwartiermaker Tonko Grever en mede-initiatiefnemer dominee Harry Donga in het nieuwe Luther Museum. Beeld Patrick Post

Zo is in de voormalige linnenkamer een zilveren Avondmaalsservies te zien uit Monnikendam. Alleen zal dat op Witte Donderdag afwezig zijn, want dan willen de lutheranen uit de vissersplaats hun zilver zelf gebruiken. “Dat vind ik mooi”, zegt Grever (43), “ik houd van erfgoed dat benut wordt. Anders wordt het maar een dode boel.”

Er is wonderschoon liturgisch vaatwerk uit voorbije eeuwen te bezichtigen van Lutherse zilversmeden als Warenberg, Schiotling en Bömcke, maar ook een twintigste-eeuws model van Jan Noyons naar een ontwerp van Dom Hans van der Laan. Opvallend aan dit laatste servies is dat het zo’n honderd bekers telt. Kwestie van hedendaagse hygiëne: niet één drinkbeker voor iedereen, maar ieder zijn eigen cup.

Piet Heins Zilvervloot

Publiekstrekkers, al nemen onze gidsen dat woord niet in de mond, zullen ongetwijfeld de kisten zijn waarin Piet Hein zijn Zilvervloot vervoerde. Het museum telt er zeven, afkomstig van de zolders van het West-Indisch Huis. Donga (73): “We hebben ze laten openmaken in de hoop dat er nog wat zilver in zat, maar helaas…” Andere topstukken zijn een schilderij van Breenbergh (Luther schrijvend aan zijn 95 stellingen met een ganzenveer die reikt tot aan Rome) en portretten uit de school van Cranach (Luther, zijn vrouw en ouders).

We zijn inmiddels gearriveerd in de vroegere regentessenkamer, met uitzicht op een beeldhouwwerk van de Barmhartige Samaritaan. Dominant in dit vertrek is een regentenportret uit 1928 van Bart Peizel met op de achtergrond een weesmeisje. De afgebeelde inktpot en de bel van de lutherse regenten zijn elders in het museum als voorwerp te zien. “Die context maakt onze collectie zo bijzonder”, zegt Grever.

Weldoenerstraditie

Verder hangen hier portretten uit 1901 van de twee ongehuwde zusters Anna en Maria Insinger, een bekende lutherse familie, naar foto geschilderd door Peter Behrens. Het tweetal richtte in 1894 de Anna Maria Stichting op, voor huisvesting van alleenstaande vrouwen. Daarmee stonden ze in een lange lutherse weldoenerstraditie, vanaf de Gouden Eeuw, waarin rijke lutheranen de stad wees-, diaconessen- en ouden van dagen-huizen schonken.

En nog altijd gaat die diaconale arbeid voort. In de gang van het museum krijgt dat moderne lutherse leven in Amsterdam gestalte ­– nu met zo’n tweeduizend kerkleden als onderdeel van de Protestantse Kerk in Nederland. We zien een foto van de Augustanahof, vroeger een kerk, nu een woongemeenschap voor jong en oud, met één kamer permanent beschikbaar voor een vluchteling zonder papieren. Maar ook ander hedendaags lutheranisme: een foto van de eerste openlijk homoseksuele lutherse predikant, die naar de naam Donga luistert, en het eerste lutherse homohuwelijk in 1995.

Het museum wil zelf ook actief een rol spelen in de diaconie, bijvoorbeeld door beginnend dementerende patiënten uit de omgeving uit te nodigen of bewoners van verpleeginrichting Sarphatihuis. Zo is het Luther Museum Amsterdam meer dan louter een cultuurhistorische, religieuze collectie, waarbij een kerkhervormer van wereldformaat wordt vertaald naar de hoofdstad. Op zich al een klus van formaat, maar het museum probeert daar nog bovenuit te stijgen: een levendig onderdeel zijn van de lutherse gemeenschap in Amsterdam.

Het Luther Museum

Het Luther Museum Amsterdam aan de Nieuwe Keizersgracht 570 opent zaterdag 22 juni zijn deuren. De verzameling is bijeengebracht door de kunststichting Luther Collectie Amsterdam, uit depots in de hoofdstad en daarbuiten. Kosten van oprichting bedragen zo’n 3 à 4 ton, beschikbaar gesteld door de Lutherse diaconie Amsterdam, Lutherse fondsen en het Mondriaan Fonds. Het museum heeft naast kwartiermaker Tonko Grever één betaalde kracht, zakelijk leider Sabine Tol, en draait verder op vrijwilligers.

Het museum rekent op zo’n 15.000 à 25.000 bezoekers per jaar, vooral uit, zo is na marktonderzoek gebleken, protestantse kring. Het museum is geopend van donderdag tot en met zondag van 11.00 tot 17.00 uur. Meer informatie: www.luthermuseum.nl

In 2017 stond Trouw uitgebreid stil bij 500 jaar reformatie. U leest er uitgebreid over in dit dossier. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden