RecensieReligie

Een must-read voor iedereen die nadenkt over de verhouding tussen politiek en religie

Exodus. Boek van de bevrijding
Jonathan Sacks
Skandalon; 320 blz. € 29,95
★★★★★

De auteur

Jonathan Sacks is emeritus opperrabbijn van Groot-Brittannië. Hij wordt beschouwd als iemand die een belangrijke bijdrage levert aan het maatschappelijk debat, en won daarvoor in 2016 de prestigieuze Templetonprijs. Een rode draad in Sacks’ werk is hoe religie een bijdrage kan bieden aan seculiere problemen. Volgens hem heeft de joodse levensbeschouwing een betekenis voor de hele wereld, en niet alleen voor joodse gelovigen.

De thematiek

Het bijbelboek Exodus beschrijft hoe Israël door God bevrijd werd uit de slavernij van Egypte, en vervolgens langzaam tot een nieuw volk met een eigen wet wordt gevormd. Het is een krachtig verhaal dat door de tijd heen veel nieuwe bevrijdingsbewegingen heeft geïnspireerd. In ‘Exodus’ geeft Sacks een uitleg van dit boek in vierenveertig essays, gestructureerd volgens het traditionele joodse lezingenrooster. Daarbij kiest hij voor een literaire benadering met veel aandacht voor genre en structuur. Ondanks de uiteenlopende onderwerpen die worden besproken, is er toch een duidelijke rode draad in dit boek: ‘Exodus’ is veel meer dan een religieus verhaal voor gelovigen binnenskamers: het is het ontwerp van een ‘moreel landschap’ waarbinnen een bepaalde politieke visie mogelijk wordt. Een landschap waarbinnen ideeën over vrijheid, de rechtsstaat en de eigen verantwoordelijkheid van burgers tot bloei kunnen komen. Precies daarom, zo wil Sacks zeggen, is het verhaal van Exodus van universeel belang voor iedere maatschappij.

Opvallende stelling

Het bijbelboek Exodus contrasteert volgens Sacks regelmatig twee verhalen, waarbij het eerste verhaal getuigt van Gods macht, en het tweede verhaal benadrukt dat de Israëlieten het nu moeten doen. Zo zijn er twee veldslagen: met Egypte vóór de doortocht, en met Amalek ná de doortocht. Tijdens de eerste slag mogen de Israëlieten niets doen; God zal hen redden. Maar tijdens de tweede slag moeten ze zelf strijden tegen de Amalekieten en geloven dat God in hen is.

Deze dubbele structuur komt vaker voor: zo openbaart God zich twee keer en hij geeft tweemaal de stenen tafelen. En steeds neemt de mens de tweede keer een actievere rol in. Volgens Sacks benadrukt dit dat de vrijheid van Israël niet alleen passief gekregen kon worden, maar ook actief eigen gemaakt moest worden. Een leerweg die, zo zegt hij, ieder volk altijd opnieuw moet gaan.

Kenmerkend citaat

‘Zolang de Israëlieten volledig afhankelijk waren van God, bleven ze een klagend en twistziek volk, gevangen in een onveranderlijke staat van zijn. Pas toen ze hun eigen strijd voerden, begonnen de Israëlieten –- pijnlijk langzaam – God te erkennen. Een ware ouder strijdt voor ons, als we jong en weerloos zijn, maar geeft ons als we eenmaal volwassen worden de innerlijke kracht om zelf te strijden. Dat is het verschil tussen de strijd voor en na het oversteken van de Rietzee.’

Reden om dit boek niet te lezen

Jonathan Sacks gaat grondig in op de tekst van Exodus, en veronderstelt dat de grote lijnen van het verhaal helder zijn voor de lezer. Hij verwijst regelmatig zonder verdere uitleg naar namen en gebeurtenissen die verderop wellicht wel besproken worden, maar op dat moment als bekend worden verondersteld. Voor iemand die niet enigszins vertrouwd is met dit bijbelboek zal het daardoor soms lastig te volgen zijn.

Reden om dit boek wel te lezen

Sacks toont zich een waar meester van de tekst: hij weet verhalen steeds weer te verbinden of te contrasteren met andere tekstgedeeltes, en zo laat hij allerlei verrassende en nieuwe betekenissen van de tekst oplichten. Ook zijn centrale betoog is overtuigend: een volk dat in vrijheid wil leven, moet zich die vrijheid ook eigen blijven maken. Bevrijding is niet te reduceren tot een historisch moment, maar heeft een culturele vormgeving nodig, met herdenkingen, onderwijs en een traditie. Een belangrijk en actueel thema, dat ook raakt aan recente Nederlandse discussies rondom burgerschap en de geschiedenis-canon. Een must read voor iedereen die nadenkt over de verhouding tussen politiek en religie; ook voor wie binnenkort over Exodus moet preken, biedt dit boek vruchtbare aanzetten.

Exodus. Boek van de bevrijding

Lees ook:

De zachte kant van heilige boeken

Jonathan Sacks over religieus geweld en overwinnen van het wij-zijdenken

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden