Een kunstroute lang veertien staties van de kruisweg

Lynn Aldrich, 'Ocean Eden'. Beeld DENK Gallery, Los Angeles

De tentoonstelling 'Stations of the Cross' neemt de bezoeker mee op pelgrimstocht door Amsterdam. Langs hedendaagse kunst, die de eeuwenoude vastentraditie in nieuwe vormen toont.

Naast de Oude Kerk in Amsterdam kijkt een prostituee achter glas verveeld op haar telefoon. Langs de rode lichten wandelt een groep toeristen naar de kerk. Ook binnen, in de Heilig grafkapel, schijnt rood licht. Hier is de kleur echter onderdeel van een kunstwerk. De kapel vormt het sluitstuk van de tentoonstelling 'Stations of the Cross', die verspreid over dertien locaties in Amsterdam te zien is.

Woensdag opent de tentoonstelling, tegelijk met het begin van de christelijke vastentijd, de veertig dagen tot aan Pasen, die ook wel de lijdenstijd wordt genoemd. De naam 'Stations of the Cross' refereert aan de rooms-katholieke traditie om op Goede Vrijdag, de laatste vrijdag van de vastenperiode, langs veertien 'kruiswegstaties' te lopen. Dat zijn schilderijen of beeldhouwwerken die gebeurtenissen rondom Christus' veroordeling, kruisiging en graflegging uitbeelden.

"Voor bezoekers moet het lopen langs de kunstwerken voelen als een pelgrimstocht", zegt Klaas Holwerda, programmacoördinator van de tentoonstelling. Door het wandelen kom je tot bezinning, zegt hij, net zoals vastende gelovigen dat doen. De kunstwerken nodigen uit tot reflectie op lijden, niet alleen dat van Jezus maar ook hedendaags lijden, zoals dat van uitbuiting in de prostitutie of de ontberingen van vluchtelingen.

Eerder werd de tentoonstelling georganiseerd in Washington, Londen en New York. "We geven er hier onze eigen vorm aan, met een eigen selectie van kunstwerken en een eigen thema", zegt Holwerda. Dat thema is 'troubled waters', en verwijst naar de ambigue relatie die de stad Amsterdam heeft met water. "Niet alleen de grachten zijn typisch Amsterdams, ook de hoge herenhuizen, gebouwd met de rijkdom die we hebben verworven met handel en slavernij."

Giorgio Andreotta Calò zorgt met 'Anastasis' voor rood licht in de Heilig grafkapel van de Oude Kerk. Beeld Maarten Nauw

Dubbelzinnig

De installatie van Erica Grimm in de Waalse Kerk grijpt terug op de dubbelzinnige betekenis van water. Enorme boten van hout en dierenhuid verbeelden de elfde statie, de kruisiging van Jezus. Voor bezoekers is het mogelijk deze en de andere staties te bezoeken per boot. Op zondagen organiseert rederij Lampedusa rondvaarten, en hergebruikt daarvoor vluchtelingenboten. Vluchtelingen die aan het inburgeren zijn vertellen daarbij hoe immigratie Amsterdam heeft gevormd.

Hoewel de tentoonstelling aansluit bij een rooms-katholieke traditie, is die niet alleen bedoeld voor katholieken, zegt Holwerda. Naast katholieke kerken zijn ook protestantse, doopsgezinde, een Syrisch-orthodoxe kerk en een aantal seculiere musea gekozen om de staties te huisvesten. "Dat hebben we bewust gedaan. We willen de kunst niet in de kerk opsluiten. Bovendien afficheren de kunstenaars zich ook niet allemaal als christenen. Twee kunstenaars zijn joods, enkele anderen zijn helemaal niet gelovig."

Holwerda merkt dat de belangstelling voor de vastentijd heropleeft. "Er is nog een enkeling die traditioneel vast, maar er is wel een toenemende behoefte aan bezinning." Dat komt vooral voor bij de jongere generatie, de millennials, zegt hij. Als predikant bij de protestantse Nassaukerk merkt hij dat jonge kerkgangers op zoek zijn naar spiritualiteit. "Ze zoeken naar moderne manieren van vasten en vinden een eigen vorm om te reflecteren op hun luxe leven."

Erica Grimm, 'Salt Water Skin Boats'. Beeld Sharon Huget.

Problemen met naakt

Het was een puzzel om de locaties, kunstwerken en staties goed op elkaar te laten aansluiten, zegt Holwerda. Eén kerk had problemen met het kunstwerk 'Der Tod und das Mädchen' van Janpeter Muilwijk, die het moment verbeeldt waarop Jezus voor de derde keer onder het gewicht van het kruis bezwijkt. "De kunstenaar heeft dit werk gemaakt als reactie op de suïcide van zijn dochter. Maar de kerk had problemen met het naakt afgebeelde meisje." Nu hangt het tweeluik in de Doopsgezinde Kerk.

Volgens Holwerda kan kunst een belangrijk instrument van de kerk worden. "Ik zie kunstenaars als profeten van deze tijd. Die heb je nodig om tradities weer op te delven. De verbeelding kun je daar goed voor gebruiken." Daarnaast lijkt het hem essentieel voor het voortbestaan van de kerk. "Als de kerk te dwingend wordt gaat het mis." Hij wijst op een tekst boven het koor: ''t Misbruyck in Godes kerck allengskens ingebracht is hier weer afgedaen'. De tekst gaat over de Reformatie in de zestiende eeuw, toen protestanten het interieur van de toen katholieke kerk vernietigden. Daarmee riepen ze het in hun ogen katholieke 'misbruik' van de kerk een halt toe.

Jan Tregot, 'De laatste dagen'. Beeld Anton Houtappels

Giorgio Andreotta Calò, die het kunstwerk in de Oude Kerk maakte, werd enorm getroffen door de leegte van de kerk. In de Heilig grafkapel stond ooit een beeldhouwwerk van de graflegging van Jezus. Nu herinneren alleen nog een baldakijn en restanten van zuilen aan het kunstwerk. Als katholiek uit Italië was het voor Calò een vervreemdende ervaring. Zijn kunst verbeeldt zowel de graflegging als de wederopstanding van Jezus. Het licht schijnt niet alleen op wat er is, maar ook op wat er niet te zien is.

De vastentijd

Op woensdag, de dag na carnaval, begint de vastenperiode, die ook wel de veertigdagentijd wordt genoemd. Eigenlijk duurt de periode 46 dagen, maar op de zondagen wordt niet gevast. Met Pasen, als de opstanding van Jezus wordt gevierd, wordt het vasten feestelijk doorbroken.

Janpeter Muilwijk, 'Der Tod und das Mädchen'. Beeld Anton Houtappels

De vastentijd is een tijd van bezinning. Aswoensdag luidt het begin van de periode in. In katholieke kerken tekent een priester dan een kruisje van as op het voorhoofd van kerkgangers, als teken van berouw over hun zonden. Op de laatste vrijdag van de vastenperiode, Goede Vrijdag, wordt de kruisiging van Jezus herdacht. Op die dag wordt traditioneel de kruiswegstatie doorlopen. De kruiswegstatie is voor katholieken een manier om in eigen kerk de lijdensweg van Christus te doorlopen. De tocht langs de veertien kunstwerken staat symbool voor het afleggen van de Via Dolorosa in Jeruzalem. Volgens de christelijke traditie is dat de straat waar Jezus doorheen liep op weg naar zijn kruisiging.

Tegenwoordig geven gelovigen nieuwe invulling aan het vasten. Ze stoppen bijvoorbeeld niet met (vlees) eten, maar proberen veertig dagen geen alcohol te drinken, te stoppen met sociale media of ze onthouden zich in deze periode van seks. Vasten is al een tijdlang geen louter rooms-katholieke traditie meer: in toenemende mate wordt er ook gevast door protestanten en ongelovigen.

Lees ook: 

Sta op Goede Vrijdag stil bij de ondraaglijkheid van het lijden

Theoloog Erik Borgman schreef een boekje met meditaties bij de kruisweg. Hij pleit ervoor het lijden van Jezus werkelijk serieus te nemen. ‘Voor je het weet wordt het iets van: Het komt vast wel goed op Paaszondag.’

Neo-vasten ook voor niet-gelovigen

Vlees, seks, internet, alcohol. In de veertig dagen tussen Aswoensdag en Pasen laten mensen allerlei zaken links liggen. De christelijke vastentijd kent steeds meer moderne invullingen, en is bovendien niet langer een louter katholieke aangelegenheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden