Kerkenonderzoek

Een klein deel van de rijksmonumenten neemt een grote hap uit de subsidiepot: de kerken

De Eusebiuskerk Arnhem kreeg miljoenen subsidies voor de restauratie.Beeld Lars van den Brink

Er zijn relatief weinig monumentale godshuizen, toch kost hun onderhoud het meeste geld. 

Een groot deel van de subsidies voor rijksmonumenten gaat naar een heel klein aantal monumenten: de kerken. Die vormen slechts 4 procent van het totaal aantal rijksmonumenten, maar tussen 2009 en 2018 kregen ze 44 procent van het geld voor de instandhouding van monumenten. Dat blijkt uit de Erfgoedmonitor van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Er zijn bijna 62.000 rijksmonumenten, 2351 daarvan is kerk. 

In deze cijfers zijn de monumentale woonhuizen niet meegenomen. Eigenaren konden tot dit jaar voor deze panden geen subsidie aanvragen, omdat de kosten voor het onderhoud fiscaal aftrekbaar waren. Nu die regeling is afgeschaft, moet de Subsidie woonhuizen in dat gat springen. Voor het onderhoud aan de ruim 26 duizend rijksmonumentale woonhuizen is in 2019 (de subsidie kan met terugwerkende kracht worden aangevraagd) en 2020 200 miljoen euro subsidie beschikbaar. Dat zal het beeld in de volgende Erfgoedmonitor doen veranderen.

Maar ook zonder dat de woonhuizen worden meegeteld, vormen kerken, qua aantal, een vrij kleine groep monumenten. Dat zij in verhouding zoveel subsidie krijgen, is niet vreemd. Kerken zijn relatief vaak grote gebouwen. Van de veertig grootste gebouwde monumenten in Nederland, zijn 35 een kerk. 

Beeld Brechtje Rood

Godshuizen zijn vaak gemaakt van kostbaar materiaal, zoals natuursteen

Daarnaast is bij de bouw van de godshuizen vaak kostbaar materiaal gebruikt, zoals natuursteen. Kerkdaken zijn vaak van leisteen en wanneer daar iets aan vervangen moet worden, moet gelijk het hele dak eraan geloven. Dat zorgt voor hogere kosten dan wanneer er enkel een paar nieuwe pannen op het dak hoeven. Ook is in kerken vaak veel detailwerk te vinden als beeldhouw- of houtsnijwerk. Detailwerk is arbeidsintensief en arbeid is duur, zeker omdat steeds minder mensen deze ambachten beheersen.

In de afgelopen tien jaar is het aantal subsidieaanvragen redelijk stabiel. Er is een piek te zien in 2011 en 2012 en weer een in 2018. Dat komt omdat de subsidieregeling gebaseerd is op een zesjarig onderhoudsplan. Als die zes jaar om zijn, kan er weer een nieuwe aanvraag worden ingediend; dat moet ervoor zorgen dat de panden systematisch onderhouden worden. Het overgrote deel van de aanvragers doet na zes of zeven jaar een nieuwe aanvraag, wat erop wijst dat die strategie werkt.

Ook molens krijgen relatief veel subsidie

Dat de kerken relatief veel geld krijgen, gaat niet ten koste van het budget van andere monumenten. Er worden maar weinig aanvragen afgewezen, omdat het geld op is. In 2015, 2017 en 2018 is dat geen enkele keer gebeurd, in 2016 25 keer. In dat jaar visten een aantal grote kerken achter het net, omdat kleinere aanvragen eerst gehonoreerd werden. Voor de grotere kerken bleef toen niets meer over. Het kabinet stelde daarom 20 miljoen euro extra beschikbaar voor onderhoud en restauratie van grote monumenten. Cultuurminister Van Engelshoven trok vorig jaar nog eens een extra 34 miljoen euro uit voor een aantal grote monumenten.

Een andere groep monumenten die relatief veel subsidie krijgt, zijn de molens. Er zijn ongeveer duizend monumentale molens in Nederland. Samen krijgen die ongeveer 12 procent van het subsidiebudget. Molens hebben in vergelijking met andere monumenten meer onderhoud nodig omdat ze vanwege de bewegende onderdelen sneller slijten.

Lees ook:

Kerken restaureren is schreeuwend duur, maar dan heb je ook wat

Kerken vormen maar een klein deel van het totaal aantal rijksmonumenten in ons land, maar desalniettemin is de hap die zij nemen uit het subsidebudget erg groot. De Arnhemse Eusebiuskerk is een voorbeeld van een gebouw dat miljoenen subsidies kreeg, maar laat tegelijk goed zien waarom dat nodig is.

Kunnen de gemeenten het religieus erfgoed redden?

Kerken vormen slechts een klein deel van alle rijksmonumenten, maar ze nemen een grote hap uit het subsidiebudget. Kijk naar de Arnhemse Eusebiuskerk. Dat kreeg miljoenen aan subsidie en had die ook hard nodig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden