RecensieFilosofie

Een gedateerd én razend actueel boek over de sfeer van het nabije

Nabijheid. Filosofische essays over toenadering
Jan-Hendrik Bakker
Atlas Contact, 272 blz., € 24,99.
★★★★☆

Over de schrijver

Jan-Hendrik Bakker (Vlaardingen, 1953) studeerde filosofie, psychologie en literatuur in Leiden en Rotterdam. Van zijn hand is ook het boek ‘In stilte’ (2015), over de filosofie van de afzondering.

Onderwerp van dit boek

Bakkers boek over toenadering verschijnt tijdens een experiment van social distancing, waarin velen het contact met dierbaren missen. Het stilvallen van het sociale verkeer tijdens de coronapandemie maakt ‘Nabijheid’ zowel gedateerd als ­razend actueel.

In zijn inleiding beschrijft ­Bakker een wereld die door goedkope vluchten, internet en 24 uur per dag nieuws lijkt te zijn gekrompen. Toch overweldigt deze kleine aarde ons. In Europa beloven ­nationalisten een veilig alternatief voor de geglobaliseerde markt: grenzen op slot, terug naar de ­eigen groep.

In deze zucht naar eigenheid dreigen we te vergeten dat we al op een persoonlijke, alledaagse ­manier ‘nabij’ de wereld zijn. ­Nabijheid is het gevoel van verbondenheid met dierbaren, een ­muziekstuk, een landschap. Voor ieder mens begint die betrokkenheid in zintuiglijke nabijheid, schrijft Bakker: “Toen we pas geboren waren en mettertijd zouden ontdekken dat we niet alleen zijn, maar omgeven door andere levende wezens en dingen, begon de ­wereld pal bij ­onze huid, ogen en oren”.

Deze ervaring van nabijheid moet volgens Bakker niet iets zijn waar we ons in terugtrekken, maar kan juist een vertrekpunt voor meer openheid.

In de afgelopen jaren is er een patstelling ontstaan tussen voor- en tegenstanders van een ruimhartig asielbeleid. De ene groep wil dat rechten universeel toepasbaar zijn en duldt geen onderscheid tussen mensen. De tweede groep neemt de eigen leefomgeving als uitgangspunt en weigert concessies te doen aan mensen van buiten die gemeenschap. Bakker ziet in dat de verheerlijking van nabijheid om kan slaan in tribalisme, maar universalisten verwerpen vaak te hooghartig de sfeer van het nabije. Medemenselijkheid wordt pas ­effectief als beide groepen een compromis bereiken.

Opvallende passage

“In de afgescheidenheid ligt de verbondenheid, zeggen (…) de woestijnvaders (…). Dat brengt Thomas Merton er bijvoorbeeld toe vanuit zijn cel in Kentucky de Russische schrijver en dichter Boris Pasternak, wiens grote roman ‘Dokter Zjivago’ net bekendheid begon te krijgen, een brief te schrijven waarin hij zegt dat hij het gevoel heeft dat ze intieme zielsverwanten zijn. De nabijheid ligt nu niet in de meest intieme familierelatie van het tweelingschap, maar in een ­afstand van duizenden kilometers.”

Reden om dit boek niet te lezen

Misschien als u strenge filosofie prefereert die – zoals Bakker het zelf omschrijft – “niets moet hebben van de omstandigheden waarin ideeën tot wasdom komen”.

Reden om dit boek wel te lezen

De afgelopen jaren staat het woord thuis centraal in het politieke en ­filosofische debat, zie Roger Scrutons beladen begrip ‘oikofobie’ (angst voor het eigene).

Bakker stelt geen binaire keuze voor tussen eigen en vreemd. ­Eerder zoekt hij een pragmatische middenweg: “Tegenover internationalisering en globalisering, ­tegenover de ongeremde expansie van de markt en de voortrazende mobiliteit verdient het lokale een krachtige verdediging. Maar niet omdat het eigen huis en de eigen gemeenschap weer in ere hersteld dienen te worden, of omdat we bang zijn van de toekomst en alle onheil die er op ons afkomt buiten de deur wensen te houden, maar omdat de toekomst juist vraagt om afschaling.”

Alleen door minder te consumeren en te reizen keren we het tij van een dreigende ‘ecologische en sociale verschrikking’. Verwaarloos dus het nabije niet, maar begin bij lokale initiatieven en schaal dan het afschalen op.

De restricties van nu plaatsen deze kwesties in een feller licht. Ironisch genoeg zijn de offers die het individu nu moet brengen – weliswaar deels onder publieke druk – van bovenaf opgelegd. Maatregelen verschillen per natiestaat. Door de sfeer van onzekerheid en het sluiten van grenzen is enggeestig nationalisme, zoals Bakker dat beschrijft, een reëel risico. Betrokkenheid bij onze nabije dierbaren vormt dan niet het vertrekpunt voor meer openheid, maar voor het tegenovergestelde.

Lees ook:

Roger Scruton (1944-2020) was de belangrijkste conservatieve denker van onze tijd

Filosoof Roger Scruton gold als de belangrijkste conservatieve denker van onze tijd. De in januari overleden Engelsman was de leermeester van Thierry Baudet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden