null Beeld

ColumnWelmoed Vlieger

Een eigen ruimte voor de ziel, voor jezelf en voor de samenleving

Welmoed Vlieger

‘Men moet ondanks de vele mensen, de vele vragen, de veelzijdige studie, altijd een grote stilte met zich meedragen, waarin men zich steeds terugtrekken kan, ook te midden van het grootste gewoel en middenin het intensiefste gesprek’. Dat schreef Etty Hillesum (1914-1943) ooit in haar dagboek. Hillesum was zich scherp bewust van de waarde van die innerlijke ruimte die voor niemand, zelf niet voor het totalitaire regime waar zij zich mee geconfronteerd zag, toegankelijk was.

Hoe staat het in onze tijd met deze ‘grote stilte’, met wat Hillesum ergens anders in haar dagboek ook wel ‘dat onverwoestbare in mij’ noemt?

Vorige week stuitte ik via Twitter op een artikel uit 2002 in deze krant met de intrigerende kop ‘Hou op met gewoon jezelf te zijn’. Het artikel gaat in op een destijds gehouden oratie van hoogleraar rechtsfilosofie Dorien Pessers, waarin zij de kwalijke gevolgen schetst van de ontwikkeling waarbij de publieke rol van de burger steeds meer samenvalt met wie hij of zij in de privésfeer is. Ik was geraakt door de scherpe en onomwonden wijze waarop zij de vinger weet te leggen op een toch vrij beladen tendens die juist in de huidige tijd, en crisis, aan gewicht toeneemt.

Publieke sfeer

Pessers laat er geen misverstand over bestaan dat juist de bevrijding van het individu heeft geleid tot belangrijke verworvenheden als de vrijheid van geweten en van expressie – van jezelf zijn dus. Problematisch wordt het als dit verlangen om jezelf te zijn zich al te nadrukkelijk uitstrekt tot in de publieke sfeer, waar het juist ook van belang is dat de burger z’n eigenbelang kan overstijgen. ‘Het wegvallen van het onderscheid tussen privé en publiek kan onze democratie totalitaire trekjes geven en de vrijheid van mensen juist aantasten’.

Is dat niet wat overdreven, wat Pessers hier zegt? Nou, nee. Kwesties van leven en dood, van veiligheid en geborgenheid, van angsten voor vaak onbeheersbare gebeurtenissen dreigen al te gemakkelijk staatsaangelegenheden te worden; ze zijn dat vaak al. Juist die angst bij mensen voor het onbeheersbare en oncontroleerbare is al te snel een uitnodiging voor de staat om de persoonlijke, innerlijke wereld van mensen binnen te treden. Het werkt dus twee kanten op.

Daarnaast klinkt er nog een ander punt in het pleidooi van Pessers door dat, wat mij betreft, heel direct raakt aan het citaat van Hillesum. De enorme nadruk in onze tijd op ‘jezelf zijn’ kan al snel ontaarden in een al te bombastische hype van zelfexpressie die voorbijgaat aan de noodzaak om je tot jezelf te verhouden, tot de lichte en donkere kanten, tot de afgrond, zoals Pessers het noemt.

Zelfkritische inzichten

Wat mij opvalt is dat het claimen van ruimte in de publieke sfeer uitgaat van het idee dat mijn identiteit recht geeft op expressie. Terwijl bij Hillesum en anderen de zelfreflectie juist ook zelfkritische inzichten oplevert. Haar transcendentie – ‘dat onverwoestbare in mij’ – stelde haar daartoe in staat, omdat de Ander dat niet liet omslaan in zelf-cynisme maar juist in zich aanvaard voelen, om van daaruit bescheiden te leven en er zelf ook voor anderen te zijn.

Pessers benoemt wat in de huidige tijd onder grote druk staat: de noodzaak van gewetensvrijheid, van een eigen ruimte voor de ziel. En het beschermen daarvan. Niet alleen omwille van jezelf, maar ook omwille van de samenleving.

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wijsbegeerte en wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden