BoekrecensieReligie

Een boeiend betoog over ontkerstenend Europa

Olivier Roy
Is Europa nog christelijk?
KokBoekencentrum, 144 blz., € 19,99
★★★★★

De auteur

Olivier Roy  is een bekende Franse politicoloog en expert op het gebied van de politieke islam. Op dit moment houdt hij zich als professor aan het prestigieuze European University Institute te Florence ­bezig met thema’s rondom secularisatie, de scheiding van kerk en staat, en de gemarginaliseerde rol van religie in Europa.

De thematiek

Ooit waren Europa en het christendom onlosmakelijk verbonden met elkaar: Europa was een eenheid, precies omdat ze christelijk was. Maar is Europa nu nog wel christelijk, en wat zegt dat over haar toekomst? In dit boek betoogt Roy dat ­Europa tot in de jaren zestig in feite een geseculariseerd christendom vormde. Zelfs toen de kerk als instituut weinig macht meer had, deelden de maatschappij en de kerk onmiskenbaar een christelijke cultuur. Maar juist toen de rooms-katholieke kerk zich met het Tweede Vaticaans Concilie verzoende met die secularisering, werd Europa opeens geconfronteerd met een nieuwe situatie van ontkerstening: de revolutionaire jaren zestig. Volgens Roy was dit na een eeuwenlang partnerschap het begin van een razendsnel proces waarbij de cultuur en het christendom onomkeerbaar uit elkaar gingen, en waarbij voor het eerst de seculiere waarden – van seksuele vrijheid en zelfontplooiing – fundamenteel gingen botsen met die van de kerk. Europa is deze botsing niet te boven gekomen, stelt Roy, en de politieke crises die het Europese politieke landschap op dit moment domineren zijn daaruit te verklaren: de ondergang van de christendemocratie en de opkomst van het nationaal-populisme, de angst voor de islam, het conservatieve beroep op de joods-christelijke traditie, enzovoorts. Hij bespreekt ook hoe de verschillende strategieën die de kerk hanteert om haar positie in de maatschappij te behouden, er vanuit gaan dat ieder verband tussen het christendom en de Europese cultuur al verdwenen is. Hij eindigt pessimistisch: de huidige westerse waarden hebben geen stabiele basis, de kerkelijke waarden zijn failliet, en daarmee is onomkeerbaar ontkerstend Europa overgeleverd aan versplinterende en oppervlakkige identiteitspolitiek.

Opvallende stelling

In tegenstelling tot wat sommigen enthousiast roepen, is er volgens Roy geen sprake van een religieuze comeback in onze maatschappij. Ja, het christendom en de islam zijn de laatste jaren zichtbaarder geworden, maar dat is volgens hem dankzij, en niet ondanks de secularisering. Neem de priestersoutane, het gewaad waarmee vroeger priesters herkenbaar waren als zodanig. Die soutane was daarmee een alledaags en functioneel kledingstuk. Roy beschrijft hoe jonge priesters deze soutane steeds vaker weer dragen. Maar dat is nu niet omdat het christendom weer terugkeert in het dagelijkse leven, zegt hij. ­Integendeel: juist doordat religie niet meer alledaags is, kan het gebruikt worden als ‘identiteitsmarker’. De betekenis van dit religieuze symbool wordt dus niet langer bepaald door het christendom, maar juist door de seculiere omgeving die de soutane wel – maar bijvoorbeeld de boerka niet – toestaat als identiteitsmarker.

Kenmerkend citaat

“Het probleem is waarschijnlijk dat noch de populisten, noch de Kerk baas zijn over de religieuze symbolen. In laatste instantie zijn het de rechtbanken die beslissen, want ook al vindt de Kerk een religieus symbool niet religieus genoeg of helemaal niet religieus meer, de ­seculieren zijn van mening dat het juist (nog) veel te religieus is. In werkelijkheid is het vandaag de dag de dwingende seculiere norm die de betekenis van religieuze sym­bolen bepaalt.”

Reden om dit boek niet te lezen

Roy’s analyse van wat er mis is met de Europese omgang met religie is spannend en vraagt om verdere doordenking. Maar ik vraag me af of hij zelf nog gelooft in de haalbaarheid van zijn eigen wanhopig klinkende oplossing: “We moeten terug naar het oprichtingsproject van Europa, dat uitstijgt boven haar bureaucratische normativiteit. Europa is het enige lichaam dat nog een beetje leven ingeblazen kan worden.”

Reden om dit boek wel te lezen

Toch heeft Roy hiermee een ontzettend boeiend betoog geleverd. In een tijd dat Europese solidariteit onder grote spanning staat, biedt dit boek een belangrijke bijdrage aan de doordenking van wat nu precies dat Europese project is, en of we dat wel los kunnen zien van de christelijke fundamenten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden