Leerlingen van de Johannes Calvijnschool in Amersfoort, een christelijke basisschool op reformatorische grondslag. Beeld Werry Crone
Leerlingen van de Johannes Calvijnschool in Amersfoort, een christelijke basisschool op reformatorische grondslag.Beeld Werry Crone

Filosofisch elftalOnderwijs

Een bikinitopje verandert in een sok: is het bezwaarlijk dat lesmateriaal wordt gecensureerd?

Is het problematisch dat educatie uitgeverijen op verzoek van reformatorische christenen de lesboeken kuisen? Het Filosofisch elftal is er verdeeld over.

De vier grootste educatieve uitgeverijen van Nederland – Malmberg, Zwijsen, Noordhoff en ThiemeMeulenhoff – kuisen leermethodes voor het basisonderwijs. Dat bleek vorige week uit onderzoek van NRC. Uitgeverijen geven auteurs en illustratoren van lesmateriaal de opdracht om ‘wereldse’ zaken als kermis, carnaval, make-up en tatoeages te mijden. Ook de evolutietheorie is dikwijls een verboden onderwerp. ‘Uitgeverijen hanteren deze richtlijnen om met name streng christelijke scholen niet te verliezen als (potentiële) klant’, blijkt uit het onderzoek. ‘Via een aparte stichting lobbyt het reformatorisch onderwijs bij uitgeverijen voor leermiddelen die aansluiten op de eigen levensvisie.’

De boeken en digitale leermiddelen in kwestie worden door honderdduizenden kinderen gebruikt, op allerlei verschillende soorten scholen. Scholen en overkoepelende onderwijsorganisaties zijn zich niet bewust van de censuur. Het Filosofisch elftal buigt zich over de vraag: is het kwalijk als er een dergelijk ‘filter’ op schoolboeken zit?

Denker des Vaderlands Paul van Tongeren vindt de ophef hierover verschrikkelijk overdreven. “Dat uitgeverijen geneigd zijn rekening te houden met de wensen van een klein stukje van de markt, vind ik opmerkelijk. Maar dat er nu wordt gesuggereerd dat leerkrachten en kinderen onbewust beïnvloed worden door lesmateriaal, en dat alleen de schoolboekenmakers weten wat voor zogenaamd kwalijke praktijken hier aan de hand zijn, vind ik nog veel opmerkelijker. Als het zo rampzalig is, waarom hebben scholen dit dan nooit eerder als probleem opgemerkt?”

Paul van Tongeren Beeld
Paul van Tongeren

Ingrid Robeyns, hoogleraar ethiek aan de Universiteit Utrecht, vindt de kritiek wel terecht. “Je kunt het leerkrachten niet kwalijk nemen dat ze niet opmerken dat er geen bikinitopje aan een waslijn op een plaatje hangt. Of dat niet alle sprookjesfiguren in de schoolboeken voorkomen. Maar het is wel degelijk problematisch dat illustratoren gevraagd wordt om een bikinitopje te veranderen in een sok, of dat auteurs vanwege christelijke overtuigingen van ouders geen heksen of magie in hun teksten mogen gebruiken. Je kunt best bepaalde kaders zetten voor lesboeken, maar geen dogmatische – dat valt moreel gezien simpelweg niet te rechtvaardigen.

Ik vind dit zeker niet het belangrijkste probleem dat op dit moment onze aandacht vraagt, en niet elke aanpassing is even erg. Dat er niet positief over make-up geschreven mag worden, vind ik niet zo’n probleem, zolang er niet expliciet negatief over gepraat moet worden. Maar als je gaat verzwijgen dat er dinosaurussen bestonden en dat er sprake is van evolutie, is dat van een andere orde. Dan onthoud je kinderen fundamentele elementen van de wetenschap, waarmee je ze tekortdoet.”

Van Tongeren: “Als algemeen geaccepteerde kennis van onze wetenschap geweerd wordt, kan dat inderdaad een probleem zijn. Maar ik vraag me af hoeveel je überhaupt op de basisschool over evolutie leert, ongeacht de lesmethode. Dit lijkt me spijkers op laag water zoeken. Bij sommige uitgeverijen zijn vrouwelijke predikanten blijkbaar taboe. Maar het lijkt me niet zo dat er heel veel scholen zijn die per se vrouwelijke predikanten in hun boeken willen hebben. Het christelijke onderwijs komt telkens weer onder druk te staan.” Bijna 70 procent van de basisscholen in Nederland valt onder het bijzonder onderwijs. Het gaat met name om protestants-christelijke en rooms-katholieke scholen. “Dat heeft denk ik ermee te maken dat bijzonder onderwijs vaak een hoger niveau biedt. Ik denk dat deze populariteit een zekere irritatie opwekt die zich op allerlei manieren uit, en dat deze ophef over de schoolboeken daar ook een symptoom van is.”

Ingrid Robeyns Beeld
Ingrid Robeyns

Robeyns: “Onze maatschappij heeft een geschiedenis die dominant christelijk was, maar tegenwoordig leven we in een pluralistische, diverse maatschappij. Het basisonderwijs moet als doel hebben om kinderen zich te laten ontwikkelen, zodat ze in staat zijn om deel te nemen aan die maatschappij. Nu sijpelen geloofsovertuigingen waar niet iedereen het mee eens is door in lesboeken die op allerlei scholen gebruikt worden. Om ervoor te zorgen dat kinderen straks als volwassenen goed geïnformeerd hun eigen keuzes kunnen maken, moeten ze over onze maatschappij leren op school. Het is prima als je kinderen daarbij bijvoorbeeld een gereformeerde basis meegeeft, maar uiteindelijk moeten ze wel zelf in staat zijn om te bepalen wat ze met hun leven willen doen, en dat doe je door ze kennis te laten maken met verschillende soorten gedachtegoed.”

Van Tongeren: “Ik zie niet in waarom kinderen daar nu niet toe in staat zouden zijn. Daarnaast betreft deze kwestie niet enkel het christendom. Er blijkt bijvoorbeeld dat een illustrator een spaarvarken moest veranderen in een spaarolifant, omdat moslims varkens als onrein beschouwen. Zo’n aanpassing lijkt me geen probleem. Waarom zouden we spaarvarkens nadrukkelijk gaan handhaven, als we weten dat moslims dat onprettig vinden? Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor plaatjes van Zwarte Piet. Het lijkt me goed om daar tolerant in te staan, en die plaatjes te mijden.”

Robeyns: “Die vergelijking is onterecht: Zwarte Piet in schoolboeken is vanwege zwaarwegende redenen moreel problematisch, namelijk racisme. Lesboeken inclusiever maken is ook geen censuur; het gaat om het wegnemen van de vooroordelen van de makers, door er bijvoorbeeld voor te zorgen dat niet iedereen wit, hetero en zonder handicap is – zo ziet onze maatschappij er immers ook niet uit. Bij een spaarvarken problematiseren gaat het om geloofsovertuigingen. Dan moet het niet draaien om het vermijden dat iemand aanstoot neemt, maar om het creëren van een leermoment. Het is juist goed om kinderen met een moslimachtergrond te leren dat zij varkens onrein vinden, maar andere kinderen ze juist als lief en slim zien. Net zoals dat atheïstische ouders hun kinderen moeten leren dat anderen in God geloven, en dat ze dat moeten respecteren. In plaats van lesboeken homogener te maken, zouden ze het begrip voor alle perspectieven moeten vergroten.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Lees ook:

Zolang artikel 23 geldt, wordt onderwijs geen grote gelijkmaker

Hoe leg je als minister aan vrijgevochten scholen en betrokken ouders brede maatschappelijke doelstellingen op?, vraagt Laura van Baars zich af. Reken maar dat uit het bijzonder onderwijs verzet komt tegen een driejarige brugklas.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden