Filosofisch ElftalAdoptie

Een adoptiesysteem dat echt waterdicht is: bestaat dat wel?

null Beeld Colourbox
Beeld Colourbox

Omdat er teveel aanwijzingen voor misstanden zijn, worden alle buitenlandse adopties voorlopig stilgelegd. Maar bestaat het wel: een systeem dat echt waterdicht is?

Voorlopig vinden er geen nieuwe adopties uit het buitenland meer plaats, kondigde minister Sander Dekker vorige week aan. Het systeem achter adoptie – concludeerde een onderzoekscommissie – wordt gedreven door financiële prikkels en is fraudegevoelig. Controleren op misstanden in het land van herkomst blijkt lastig.

Een groep adoptieouders begon een petitie tegen de adoptiestop. In reactie daarop zei jurist Dewi Deijle in deze krant: ‘Zolang je geen garantie kunt geven dat het systeem waterdicht is, is het misschien wel de beste oplossing om er gewoon mee te stoppen.’

Het Filosofisch Elftal buigt zich over de vraag: is dat inderdaad zo? Hoe moeten we systemen beoordelen? Moet elk systeem waterdicht zijn?

“Geen enkel systeem is waterdicht, dat staat buiten kijf’, zegt Thijs Lijster, universitair docent kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Systemen worden immers bedacht door mensen. En mensen maken fouten. Als we elk systeem dat niet waterdicht is overboord gooien, blijft er weinig meer over. Maar we moeten wel altijd kosten-batenanalyses maken: hoe slecht is hetgeen wat misgaat ten opzichte van wat wel goed gaat? Elk systeem kun je zien als een net, dat je strakker of losser kunt spannen. Uit het rapport blijkt nu dat het adoptiesysteem niet goed genoeg functioneert. Dan moet je kijken: kun je het systeem strakker aanspannen, om de vormen van corruptie tegen te houden? Of is het net zo kapot dat er een nieuw net moet komen? Dit is vergelijkbaar met het klassieke dilemma uit de antikapitalistische traditie, waarin de eeuwige discussie speelt of je het systeem van binnenuit kunt veranderen, of dat het tegen de vlakte moet zodat er iets totaal nieuws kan worden neergezet. De commissie heeft in dit geval gezegd: er zitten zoveel gaten in het adoptienet, we moeten terug naar de tekentafel.”

“Uit het rapport van de commissie blijkt dat er veel meer aan de hand is dan een niet-waterdicht systeem”, reageert politiek filosoof Ivana Ivkovic. “Dit systeem heeft structurele problemen. Bij adoptie is een grote sociale economische ongelijkheid een gegeven. Die zorgt ervoor dat dit systeem gevoelig is voor bepaalde soorten misbruik. Zo komt bij adoptie geld op tafel, en dat geld betekent in armere landen iets anders dan in Nederland. Daardoor ontstaat een marktverhouding van vraag en aanbod, waarschuwt de commissie, wat absoluut onwenselijk is als het gaat om kinderen. In Nederland beoordelen wij systemen doorgaans op intenties en zorgvuldig handelen. Dat kunnen wij ons veroorloven, want in Nederland zijn de randvoorwaarden goed geregeld, zoals de bescherming van kinderen. Maar bij adoptie heb je ook te maken met de systemen van andere landen, waar dat vaak niet het geval is. Ik twijfel er niet aan dat adoptieouders willen wat het beste is voor het kind. Alleen tellen hun intenties pas mee als de procedure op zichzelf evenwichtig is georganiseerd. En als er zo’n vernietigend rapport ligt als nu, is het begrijpelijk dat er gezegd wordt: dit kunnen we niet als losstaande incidenten beschouwen; we moeten ons bezinnen op wat dit systeem voor randvoorwaarden nodig heeft.”

Lijster: “Belangrijk om hierbij te realiseren is dat de term ‘systeem’ wellicht neutraal overkomt, maar dat nooit is. Doordat systemen altijd door mensen ontworpen zijn, bestaat er geen strikt onderscheid tussen ‘menselijke fouten’ en ‘systeemfouten’. Neem bijvoorbeeld de recente toeslagenaffaire: de etnische profilering waarvan sprake was behoorde tot het systeem, juist omdat het zo ontworpen was. Het racisme was geen fout in het systeem, maar een eigenschap ervan. Zo zitten in elk systeem menselijke vooroordelen.”

Ivkovic: “Dat zie je bij adoptie ook. Het rapport wijst op bestaande veronderstellingen die problemen bij adoptie in de hand werken. Bijvoorbeeld de aanname dat als een kind geadopteerd wordt, het sowieso beter af is. Als een adoptie dan wat dubieus verloopt, kan de gedachte zijn: ‘Dit is alsnog beter voor het kind’. Terwijl dat nog maar de vraag is. Zo zie je dat je met de beste intenties structurele problemen in stand kan houden. Voortschrijdend inzicht leidt soms tot aanpassingen om de belangen van kwetsbaren beter te beschermen. Zo is in 2015 de kinderbeschermingswet herzien om beter aan te sluiten bij de belangen van het kind. Natuurlijk wil je slagvaardig kunnen zijn, maar om het kind optimaal te beschermen moet je het niet alleen uit huis kunnen plaatsen, maar ook oog hebben voor de omstandigheden en voorkomen dat verschillen in inzicht of culturele verschillen een oneigenlijke rol spelen. We moeten ons altijd bewust zijn van de verhouding tussen systemen en machtsongelijkheid, en nadenken over de vraag hoe zo’n ongelijkheid gecompenseerd kan worden. De manier daarvoor is: een fundamentele discussie voeren. Dat is ook het oordeel van de commissie. Hoe zien we adoptie? Als een verlengstuk van ontwikkelingssamenwerking? Als uiting van een moreel appel om kinderen te helpen? Als een manier om zelf een kind te krijgen? Dat zijn vragen waarop we moeten reflecteren, om ervoor te zorgen dat het systeem gezonder wordt.”

Lijster: “Een andere belangrijke vraag is: willen we wel streven naar ‘waterdichte’ systemen, en zo ja, waterdicht tegen wat of wie? We willen de zekerheid dat zaken goed geregeld zijn. Maar tegelijkertijd moeten we ook de menselijke maat niet uit het oog verliezen. Er moet voldoende ruimte overblijven voor persoonlijke afwegingen en oordelen. Bij systemen wordt vaak juist de poging gedaan om het oordeel buitenspel te zetten: alles wordt zoveel mogelijk gevangen in protocollen. Maar een werkelijk rechtvaardig systeem biedt ook de ruimte om uitzonderingen te maken. De geschiedenis leert helaas: zo’n systeem is erg lastig om te ontwerpen, juist omdat protocollen de neiging hebben zichzelf te vermenigvuldigen. Maar dat is geen reden om het niet te proberen.”

Lees ook:

Geadopteerden ervaren een rouw die onaf is. ‘De rouw die wij voelen past bij vermissing.’

Psychotherapeut Daksha van Dijck werd als baby zelf onder onduidelijke omstandigheden geadopteerd uit India

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden