Pastoor Gregor Hohberg, rabbijn Andreas Nachama en imam Kadir Sanci (van links naar rechts) bij de eerste-steenlegging voor het House of One.

Interreligieuze dialoog

Drie godsdiensten in één gebedshuis. ‘Het voelde als een utopie, nu als een droom die uitkomt’

Pastoor Gregor Hohberg, rabbijn Andreas Nachama en imam Kadir Sanci (van links naar rechts) bij de eerste-steenlegging voor het House of One.Beeld Getty Images

In hartje Berlijn is de bouw van een interreligieus gebedshuis begonnen. Op een parkeerterrein waar eens een kerk stond, moet een gebouw verrijzen waar christenen, joden en moslims thuis zijn.

Centraal in Berlijn ligt het Spree-eiland, het culturele hart van de stad. Hier liggen de historische musea, zoals het Pergamon Museum en het Neues Museum, waar het wereldberoemde borstbeeld van Nefertiti staat. Het Humboldt Forum opende er vorig jaar in het Berliner Stadtschloss, ooit de residentie van de Duitse keizer. Net over de brug woont bondskanselier Angela Merkel. Het eiland komt er steeds moderner uit te zien, doordat de stad sinds de hereniging bezig is het op te knappen.

Vorige week werd op het eiland de eerste steen gelegd van een heel bijzonder project, het House of One. Hier willen een pastoor, een imam en een rabbijn het eerste multireligieuze gebedshuis ter wereld realiseren. Op deze bouwplaats verrijst in de komende vier jaar een futuristisch gebouw, dat een moskee, kerk en synagoge onder één dak zal huisvesten. “We bidden tot God voor een eeuwig en liefdevol samenzijn”, zei pastoor Gregor Hohberg tijdens de ceremonie, met imam Kadir Sanci en rabbijn Andreas Nachama aan zijn zijde, de initiatiefnemers van het project.

De weg naar het gebedshuis is een lange. Het idee ontstond in 2009, toen de evangelische Petri-Marien kerkgemeenschap zich afvroeg wat zij wilde doen met het terrein op het Spree-eiland dat in hun bezit was. Op deze plek stond acht eeuwen lang de Petruskerk, die in haar hoogtijdagen een toren van honderd meter hoog had. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte de kerk zwaar beschadigd. Vervolgens werd het gebouw door het DDR-regime met de grond gelijkgemaakt en deed het terrein veertig jaar lang dienst als parkeerplaats.

“Al snel werd duidelijk dat we geen nieuwe kerk wilden bouwen”, zegt pastoor Hohberg. “We vroegen ons af hoe wij in konden spelen op de ontwikkelingen in onze samenleving. Die wordt steeds meer pluraal.” In de grote Marienkirche van de geloofsgemeenschap op de centrale Alexanderplatz kwamen moslims soms informeren of zij daar ook mogen bidden. “We komen steeds meer voor de vraag te staan hoe mensen met verschillende religieuze achtergronden samen kunnen leven. Als geloofsgemeenschap willen daar een antwoord op geven.”

Grassroots-project

Het project begon in 2011 nadat de gemeenschap een joodse en islamitische partner vond. Toch duurde het een aantal jaren voordat het vorm kreeg. “Het is echt een grassroots-project. Daardoor was er tijd nodig om banden te smeden en het vertrouwen te laten groeien”, vertelt Osman Örs, een imam die sinds 2016 aan het House of One verbonden is. Stap voor stap nodigt de organisatie andere gemeenschappen uit om samen te werken.

Want hoewel House of One wordt gesteund door organisaties zoals Religions for Peace, is er ook weerstand tegen het project. Zo verklaarde het Turkse ministerie voor buitenlandse zaken dat het project de drie religies zou verdelen omdat het een ‘terroristische organisatie’ zou legitimeren. De regering van Erdogan ziet de islamitische partner van het project, Forum voor Dialoog, als verbonden aan de Gülen-beweging. En die beweging ziet Erdogan als verantwoordelijke voor een couppoging in Turkije in 2016.

Een plan voor een gebedshuis dat vijf verschillende geloofsgemeenschappen samen op wilden richten in Jeruzalem, strandde vanwege politieke spanningen. De initiatiefnemers van House of One waren in contact met de groep die dat project opzette. “Daar werden de gemoederen op een gegeven moment zo verhit dat het niet meer lukte om dit idee in de gemeenschappen rustig te bespreken”, vertelt Hohberg.

Milder klimaat

In Berlijn verwacht hij dat niet. “We hebben een groot voordeel. Hier is een milder klimaat. De stad is seculier, maar wel geïnteresseerd.” Tijdens de eerste-steenlegging zei burgemeester Michael Müller dat het belangrijk is voor de stad Berlijn om de cultuur van tolerantie en diversiteit te blijven versterken met projecten als House of One. “Na de nationaal-socialistische horrordictatuur en de scheiding van onze stad is dit niet iets wat wij als vanzelfsprekend kunnen beschouwen.”

Vanuit Berlijn wil House of One een signaal afgeven aan de rest van de wereld. Samen bidden gebeurt al: schouder aan schouder leidden geestelijken van de verschillende godsdiensten een vredesgebed voor de slachtoffers van de aanval op een moskee in Nieuw-Zeeland in 2019, en ook na de aanslagen op christenen in Sri Lanka in datzelfde jaar en recentelijk bij een golf van antisemitisme incidenten in Duitsland. Ook na de aanslag in Hanau in 2020, waarbij een rechts-extremist mensen in twee shishabars neerschoot, waren zij gezamenlijk ter plaatse.

Het ontwerp van het gebedshuis benadrukt de verbondenheid van de religies. In het gebouw heeft elke geloofsgemeenschap een eigen ruimte, die alle drie op een ronde, gezamenlijke hal met plek voor driehonderd mensen uitkomen. “Deze ruimte is niet gedefinieerd en biedt veel mogelijkheden voor gebruik”, zegt directeur Roland Stolte. Zo kunnen andere geloofsgroepen, maar ook atheïsten of zoekenden hier hun bijeenkomsten organiseren. Ook kunst, cultuur en wetenschap krijgen er een plek. “Een ruimte voor de bredere samenleving in al haar facetten.”

Laagdrempelig

De toegang tot het gebedshuis moet erg laagdrempelig worden. Kinderen komen er voor een schoolreisje, studenten voor een onderwijsproject en bezoekers kunnen naar tentoonstellingen, of naar de archeologische kelder, waar de restanten van de oude kerk te zien zijn. In de moskee, kerk en synagoge vinden de hele dag vieringen plaats. Het gebedshuis is op het Spree-eiland weliswaar ver weg van de woonwijken, maar er zijn wel veel bedrijven in de nabije omgeving. “In het midden van de stad stond nog geen enkele moskee”, zegt imam Örs. “Wij bidden vijf keer per dag, dus dit gebedshuis is belangrijk voor moslims die in het centrum van Berlijn werken. Ik verwacht dat het hier heel levendig gaat worden.”

Hoewel verbondenheid wordt benadrukt, vinden de initiatiefnemers van House of One het belangrijk dat de nadruk juist op religieuze diversiteit ligt. “Wij zijn niet dé vertegenwoordigers van de drie religies”, zegt imam Örs. “Wij zijn slechts een kleurrijk stukje in een groot mo­zaïek.” Het is dan ook belangrijk dat verschillende geloofsstromingen in het gebedshuis welkom zijn. De gebedsruimtes zijn daarom veelzijdig. “In de synagoge kunnen mannen en vrouwen naast elkaar zitten”, zegt rabbijn Nachama. “Maar er is ook een aparte plek voor vrouwen, voor de orthodoxe stromingen.”

“We hebben ook een verantwoordelijkheid naar onze eigen gemeenschappen”, zegt imam Örs. “Interreligieuze dialoog zal alleen een succes zijn als we onze eigen tradities trouw kunnen blijven, terwijl we open staan om van de ander te blijven leren.” Zo wordt House of One volgens Örs echt ‘een leerhuis’. Daarbij wordt niet alleen over andere geloofsstromingen geleerd, maar ook over de eigen: “Bij gemeenschappelijke ceremonies letten we goed op wat past en wat niet. Zo leren wij ook wat nu eigenlijk de grenzen van onze eigen tradities zijn.”

Leren door te doen

Dat leerproces is nog lang niet afgelopen. “Een gebedshuis als dit is er nog niet”, zegt rabbijn Nachama. “Het is voor ons dus echt leren door te doen.” Hij vergelijkt het met het muziekkoor dat aanwezig was tijdens de ceremonie van de eerstesteenlegging. Daar speelden muzikanten op oosterse instrumenten, zoals de oed en de doedoek, terwijl het Berlijnse jongenskoor zong. “Als verschillende muziekculturen met elkaar spelen, dan wordt het geheel iets heel nieuws en onverwachts. Ook het House of One zal een vorm aannemen die wij nu nog niet precies kunnen voorspellen.”

Dat dit een lang proces is, weet ook imam Örs. Al decennia zet hij zich in voor interreligieuze dialoog, sinds hij op 11 september 2001 de vliegtuigen het WTC-gebouw in New York zag raken. Daarna zag hij het beeld dat de wereld had van de islam snel veranderen. “Dat heeft mij op dit spoor gezet. Ik wilde de wereld laten zien wat het werkelijke gezicht van de islam is en wat de waarden van onze religie zijn.”

Het is geen gemakkelijke weg, weet Örs. Maar door te geloven komt hij ver. “Ik moet bekennen dat toen ik voor het eerst hoorde over House of One, ik het niet heel realistisch, zelfs utopisch vond”, vertelt hij. “Het is een droom. Maar wie bij de interreligieuze dialoog betrokken is gelooft dat dit een droom is die uit kan komen.”

Lees ook:

Dialoog tussen verschillende geloven gebaat bij doeprojecten

Het wil niet altijd vlotten met de dialoog met andersgelovigen. Toch is het nodig om elkaars drijfveren te horen, vindt Jan Post Hospers van de Protestantse kerk in Nederland, want de angst voor de islam speelt ook een rol in kerken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden