Recensie Filosofie

Doordat God zich kleiner maakt, krijgt de mens de ruimte

De filosoof Emmanuel Levinas. Beeld Trouw

Van zichzelf bevrijd
Levinas over transcendentie en nabijheid
Renée van Riessen
Sjibbolet, 224 blz., € 21,50
★★★★☆

De schrijver

Renée van Riessen (1954) is docent christelijke filosofie aan de universiteit van Leiden. Ze onderzoekt de relatie tussen filosofie en de joodse en christelijke levensbeschouwingen, met aandacht voor auteurs als Augustinus, Martin Buber, Søren Kierkegaard en Giorgio Agamben. Ze schreef haar proefschrift over Emmanuel Levinas en publiceerde over hem al het boek ‘Man as a ­Place of God’ (2007). Van Riessen is naast filosoof ook dichter.

De invalshoek

In de Westerse wijsbegeerte wordt God beschouwd als ‘almachtig opperwezen’. Maar bij Levinas ligt de nadruk op ‘kenosis’: het vermogen van God om zich klein(er) te maken en zo plaats te maken voor de mens. Pas daardoor wordt de mens vrij. In een dergelijke schepping spelen niet alleen God, maar ook de menselijke daden een rol. Parallel met het ‘zich leegmaken’ van God – God die ‘plaats ruimt’ voor de mens – moet ook de mens ‘zich leegmaken’. Hij moet loskomen van de levensgeschiedenissen, waarin hij verstrikt is geraakt. Pas dan kan hij oog hebben voor de noden van de Ander (de andere mens en bij uitbreiding ook God). 

Levinas maakt dat aanschouwelijk via Odysseus en Abraham. Terwijl Odysseus symbool staat voor de ­terugkeer naar huis (het vertrouwde), representeert Abraham het ‘weggaan zonder terugkeer’ (het blijvend vreemde). Abraham personificeert de mens die open staat voor het andere, zonder dat hij dat herleidt tot het eigene. Pas zo iemand kan aangesproken worden door de oproep tot verantwoordelijkheid.

Zorg om de ander

Volgens Martin Heidegger is het menselijk bestaan een ‘Sein-zum-Tode’, een leven dat onherroepelijk uitmondt in een (zinloze) dood. Levinas geeft dat idee een andere wending. De mens kent wel iets als angst voor de eigen dood, maar wordt in de eerste plaats geraakt door de dood van de ander. ‘Levinas suggereert dat de vrees voor het sterven van de ander weleens de meest fundamentele ervaring van de sterfelijkheid zou kunnen zijn, zodat de opgave om goed voor de ander te zorgen wezenlijk is.’ Ook erotiek biedt een mogelijkheid tot contact. ‘De ontmoeting met de Ander laat het zelf opengaan voor het goede en daarmee voor een ­toekomst die in het teken staat van goedheid en rechtvaardigheid.’

Na de Shoah

Levinas schreef vanuit het ­perspectief van de Shoah. Na de Holocaust klonk alom de vraag: Waar was God? Waarom heeft hij dit in zijn almacht toegestaan? Maar dat vindt Levinas een verkeerde vraag. Hij baseert zich daarbij op Shoah-overlevende Primo ­Levi. Die beschreef hoezeer de gezichten van zijn dode makkers hem bleven achtervolgen. Hij had het gevoel dat zij in zijn plaats waren gestorven. Voor Levinas kan mens-zijn niet los worden gedacht van dit soort (overweldigende) schuldervaringen. Mens-zijn betekent ‘achtervolgd worden’ door de verantwoordelijkheid voor het lot van de ander. In plaats van te verwijzen naar de afwezigheid van God in tijden van lijden, wijst Levinas liever op vormen van solidariteit, die zelfs in het kamp af en toe zichtbaar werden. Dergelijke uitingen van solidariteit leest Levinas als sporen van goddelijke goedheid, die zich ondanks alles door het menselijk handelen heen manifesteren.

Redenen om dit boek te lezen

Renée van Riessen schrijft helder over de niet alom bekende ideeën van Levinas. Verfrissend is dat ze dichters, schrijvers en beeldend kunstenaars in stelling brengt om ontoegankelijke concepten te verduidelijken. Zo citeert ze Natalia Ginzburg, om te verkennen wat Levinas onder geloven zou kunnen verstaan. Hedendaagse kunst van  Barnett Newman of Anselm Kiefer illustreert dan weer Levinas’ idee van een schepping waarin God plaatsmaakt voor de mens. Dergelijke verbeelding maakt Levinas’ ideeën niet alleen begrijpelijker, maar ook aannemelijker.

Redenen om dit boek niet te lezen

Als lezer moet je bereid zijn je in te leven in Levinas’ weinig vertrouwde (erg joodse?) concepten, zoals de ‘verpletterende schuld van de mens voor het lot van de ander’ of het ‘plaats ruimen door God voor de mens’. Levinas is niet alleen een ethisch, maar ook een uitgesproken religieus geïnspireerd auteur. 

Lees ook: 

Dit boek is een perfecte kennismaking met het denken van Michel Foucault

Sofie Messeman bespreekt ‘De lichamen en hun lusten’ van Herman Westerink.

Er bestaat niet één allesomvattende werkelijkheid

Sofie Messeman bespreekt  ‘De zin van denken’ van Markus Gabriel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden