interview

Dominee Wim Jansen: Eerst bidden dan geloven

Wim Jansen: 'Ik bid niet met mijn handen gevouwen en mijn hoofd voorover.'

Na een hartinfarct herontdekte emeritus predikant Wim Jansen het gebed. Hij schreef er een persoonlijk boek over.

Hun kleinkinderen weten: bij opa en oma zijn we even stil voor het eten. Maar waarom doen ze dat eigenlijk? Met die vraag van zijn destijds 5-jarige kleinzoon wist Wim Jansen, emeritus predikant in Vlissingen, zich geen raad.

Hij had willen zeggen: ik ben stil voor God. Maar de theoloog deed dat niet: "Ik wilde niet de vrome opa gaan spelen. Ik zei: vraag dat maar aan je ouders. Maar als je het míj vraagt, ik ben stil uit respect voor het eten."

Dat antwoord was niet fout - zeker niet, natuurlijk staat de vrijzinnige dominee, dichter en schrijver graag even stil bij de overvloed die weer op tafel staat. Maar het was wel een incompleet antwoord. Bidden is meer, het heeft zoveel betekenis en diepgang voor hem dat hij er een boek over heeft geschreven. 'Bron in het brein' heet het, het is deze maand verschenen.

Achter een groene ijsthee in een brasserie aan de Vlissingse boulevard - een vast onderdeel van zijn dagelijkse fietstocht - licht hij toe hoe hij bidden ziet, hoe hij het ervaart. Het is persoonlijk, zeker geen voorschrift of een blauwdruk: "Ik ga geen censuur op bidden toepassen, ik kan alleen maar zeggen wat het voor mij is."

De oud-predikant van onder andere de vrijzinnige gemeente in Middelburg en Delft kijkt er ernstig bij. Maar bij tijd en wijle schiet hij hartelijk in de lach. Bijvoorbeeld als hij vertelt hoe hij als dertienjarige Zeeuws-Vlaamse boerenzoon 's avonds in bed bad dat zijn oudere zus snel thuis zou komen. Zij was voor langere tijd in Frankrijk en hij miste haar enorm. Vrolijk: "En wie zat er de volgende dag in de kamer? Ja hoor, mijn zus!"

Uw gebed was verhoord!

"Ja, dat dacht ik toen, als kind. Later ben ik gaan inzien dat als je het gebed zo opvat, er grote onrechtvaardigheid is. Er is wel erg veel wat God niet verhoort. Ik heb afscheid genomen van het idee dat je wensen al dan niet worden ingewilligd. Dat veronderstelt een meneer in het heelal die dat bepaalt, die zegt: 'O, dat wist ik niet wat je nu zegt, ik ga er gauw wat aan doen'. Zo is het voor mij niet. Er is niemand die me ziet, toch voel ik me gezien en gekend, bij die woorden voel ik me thuis. Ik vraag niks meer. Ik leg voor, ik geef me over. Het is een verlangen, daarom bid ik niet met mijn handen gevouwen en mijn hoofd voorover, maar met mijn armen gespreid en mijn handpalmen naar boven. Ik sta open, voor mij is bidden een intense gerichtheid op het heilige."

De ondertitel van uw boek is: bidden tot de God in wie je niet gelooft. Dat is wel heel verrassend. Bidden loskoppelen van God, hoe is dat mogelijk?

"Bidden is verlangen, naar stilte, schoonheid, rust, troost, liefde. Dat verlangen heeft iedereen. Dat is universeel, dat staat los van religie of geloof. Hoeveel mensen die zeggen niet meer te geloven, branden wel een kaarsje als ze op vakantie zijn? Het geeft hen een gevoel van rust. Maar ze bidden niet, bijvoorbeeld omdat het traditionele godsbeeld hen in de weg zit. Ik sprak laatst iemand met een gereformeerde achtergrond. Hij had een bid-allergie, hij associeerde bidden met een hele woordenstroom van een dominee, zonder enige stilte of verinnerlijking. Ik ken nogal wat mensen die wel zouden willen bidden, maar het niet kunnen. Ze zeggen 'dat is niks voor mij, want ik geloof niet in God.' Dat vind ik zo'n gemiste kans. Ga mee in je verlangen, denk ik dan. Je hoeft toch geen bewijs te hebben dat er een adres is tot wie je je richt? Het wezenlijke van bidden is niet het geloof, maar het verlangen."

Maar hoe moet dat dan, bidden zonder dat er een god in beeld is?

"De ervaring van het gebed is geen privilege van het geloof en religie. Het is zoeken naar een andere dimensie, een verlangen naar contact. Er is een ruimte van liefde, waarin je je gevoelens het universum inslingert. Daar is geen god voor nodig. Bidden is belangrijker dan geloven, het gaat vooraf aan religie. Dat is zo'n enorme eyeopener dat ik er een boekje over heb geschreven. Je bidt en daar kan geloof uit voortkomen. Bidden is een universeel verlangen, geloof blijft tasten. Er zal misschien een adres zijn, tot wie je richt. Maar dat hoeft niet uit dat gebed te volgen."

U heeft veel gemediteerd, in eerdere boeken deed u daar al verslag van. Nu is het mediteren bidden geworden. Had u zelf toch behoefte aan een adres?

"Ja, en dat had alles te maken met een tweede ernstig hartinfarct, drie jaar geleden. Ik mediteerde al heel lang, maar ik had het laten verslonzen. Door dat infarct werd ook psychisch alles weer door elkaar geschud. De mystiek was niet weg, de beleving zat er ook nog, maar ik kon het niet meer oproepen. Ik moest weer opnieuw leren mediteren, maar het ontbrak me aan rust, er zat veel ruis in mij. Ik moest echt weer gaan zitten en focussen. Maar waarop? Ik zocht een aanspreekpunt, geen woord of een beeld, zoals bij mediteren, maar een jij. Geen God buiten mij, maar in mij. Daar ervaar ik hem, wat een God buiten mij overigens niet uitsluit. Ik voelde bijna fysiek dat uit dat innerlijk de rust vandaan kwam. Die zat in het diepste punt van mijzelf, mijn bron. En dan geen rust in de zin van persoonlijk geluk, maar ook het geluk van de ander. Het hele jaar na mijn ziekte had een glans, ik voelde de goddelijke nabijheid. Dat besef van God, of van het goddelijke, is er nog steeds."

En daarom is het nu bidden, en geen mediteren?

"Ja. Het is alsof er een dijk is doorgebroken. Ik ben het verlangen meer door de dag heen gaan zoeken. Ik stap in een dimensie die er altijd is, maar waarvan je je niet altijd bewust bent. Ik noem het nu bidden, omdat er nu die gerichtheid is. Dat betekent niet dat God een persoon is. Maar het bidden is wel van persoonlijke aard. Je kunt niet anders dan als persoon communiceren. Je kunt er niet omheen, we hebben geen andere taal. Het is gefocust op liefde. Etty Hillesum zegt: 'Het allerdiepste in mij, dat noem ik God'. Daar richt ik me op."

En U noemt Hem 'jij'?

"Ja, en ook dat is persoonlijk. Jij-zeggen is onderdeel van die gerichtheid. God is voor mij meer jij dan u, hij is als een geliefde. In het Hebreeuws en Grieks is er geen onderscheid tussen jij en u. En in het Frans en het Duits zeggen ze jij tegen God, terwijl de verhoudingen daar veel formeler zijn dan hier. Ik snap Gij ook wel, ik hou van het hele devote. En het is Vlaams, van hier dichtbij, ik versta het. Gij is een combinatie van beleefdheid en intimiteit."

Uw benadering is heel individueel. Hoe gaat dat als u een kerkdienst leidt?

"Het gebed begint alleen, maar het krijgt kracht als er samen wordt gebeden, dan wordt het een bundeling van binnenuit. In mijn kerkdiensten kies ik mijn woorden zorgvuldig. Er is veel stilte, ik gebruik veel beeldtaal. En ik hou het zo algemeen mogelijk. Niet te veel Christus, wel veel bron, aarde, liefde. En in de voorbede ga ik bewust op zoek naar dingen die mensen raken, waar ze verdriet over hebben, waar ze bang voor zijn. Ik stip het aan en maak het niet te expliciet. We voelen het wel aan, je hoeft het niet zo precies te benoemen."

Het gebed betekent heel veel voor u. Had uw boek ook 'lofzang op het bidden' kunnen heten?

"Dat had gekund, maar dan willen mensen die afscheid van hun geloof hebben genomen het niet lezen, die doen het dan af als weer zo'n christelijk boek. Deze titel is niet provocerend, maar het prikkelt natuurlijk wel, het maakt nieuwsgierig. Misschien opent het een luikje, zeggen mensen: dat moet ik ook eens proberen. Maar je moet niks forceren, het moment dient zich wel aan."

'Bron in je brein, bidden tot de God in wie je niet gelooft.'
Uitgeverij Meinema, Prijs: € 11,99. Meer informatie is te vinden op: www.wimjansen.nu

Wie is Wim Jansen?

Wim Jansen (1950) is geboren in Paradijs, een buurtschap bij Terneuzen. Hij deed de kweekschool in Middelburg en werd onderwijzer. In de jaren tachtig studeerde hij theologie in Brussel en Kampen. Jansen was pastoraal werker, docent godsdienst en levensbeschouwing in het voortgezet onderwijs, het mbo en aan de Hogeschool Zeeland. Als predikant stond hij in Enschede, Delft en in diverse Zeeuwse gemeenten. Drie jaar geleden is hij met emeritaat gegaan. Wim Jansen is getrouwd met Eliane de Boevere. Ze hebben vier kinderen en zeven kleinkinderen.

Lees ook: Bidden, goed voor uw gezondheid!

In 2014 verscheen het boek 'Spiritualiteit en gezondheid. De vergeten factor', waarin onder meer wordt ingegaan op effecten van het bidden. Daarnaar is enorm veel onderzoek gedaan, aldus de recensie. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden