Dominee Jos Douma in de Plantagekerk.

InterviewJos Douma

Dominee Jos Douma begint een nieuwe school voor de ‘stille kant’

Dominee Jos Douma in de Plantagekerk.Beeld Herman Engbers

De kerk is voor dominee Jos Douma niet de aangewezen plek om in christelijke spiritualiteit te onderwijzen. Daarom start hij in september met een onlineschool.

Djuna Spreksel

Eén van de oefeningen die dominee Jos Douma (1968) heeft bedacht voor de aankomende leerlingen van zijn onlineschool voor christelijke spiritualiteit, is de volgende: als je op straat loopt, kies dan drie mensen uit die je onderweg tegenkomt. Neem heel bewust een moment om ieder van hen inwendig te zegenen.

“Daar hoeven die mensen natuurlijk niets van te weten,” zegt Douma. “Maar elkaar in stilte zegenen is een simpele manier om christelijke spiritualiteit te integreren in je dagelijkse leven.”

In september start Douma een onlineschool over het thema christelijke spiritualiteit. Het uitgangspunt is verstilling. Nog voordat de eerste cursusreeks is begonnen, met de titel ‘Geworteld Leven’, staat de teller al op 450 aanmeldingen.

Dat zijn flinke aantallen. In de gereformeerd-vrijgemaakte Plantagekerk in Zwolle zijn er op deze middag een stuk minder mensen aanwezig. “Als het er tien zijn, ben ik tevreden,” glimlacht Douma. Hij preekt tijdens een lunchpauzedienst. Dan staat niet stilte, maar juist spreken centraal.

De wortels voor de school voor spiritualiteit liggen in zijn studententijd, vertelt Douma na de lunchpauzedienst. Hij promoveerde in Kampen op de meditatie en preekproces, thema’s die hem sindsdien niet meer hebben losgelaten. Douma organiseert nu al wekelijks ‘lectio onlinesessies’, bijeenkomsten waarin steeds een ander stukje Bijbeltekst centraal staat. Dan is er twintig minuten alleen maar stilte.

Spiritualiteit kan tegenwoordig van alles betekenen. Wat verstaat u onder het begrip?

“Ik definieer spiritualiteit als leven in de Geest van Jezus. Het is een van oorsprong christelijk woord. Voor veel mensen heeft het een wat vage bijklank. Soms denken ze aan boeddhisme of yoga. Met spiritus wordt de Geest aangemerkt, die inwerkt op jouw leven. Voor mij betekent spiritualiteit dat ik me voortdurend laat inspireren door wat Jezus gezegd en gedaan heeft. Spiritualiteit gaat ook over leven in het hier en nu. Maar het is wel een leven dat steeds zingeving, betekenis en verbinding zoekt vanuit een religieuze-, of spirituele bron.”

Dat laatste klinkt als iets wat zich inderdaad ook volop buiten de christelijke traditie afspeelt.

“Spiritualiteit is iets diep menselijks, dus natuurlijk zijn er overeenkomsten met andere religieuze stromingen, zoals het boeddhisme. In mijn werk komt de contemplatieve christelijke traditie veel terug. Dat is voor veel christenen onbekend terrein. Laatst kreeg ik de vraag: lijkt dit niet gewoon op mindfulness? Ja, natuurlijk lijkt het óók op mindfulness, want daar worden dezelfde vaardigheden ontwikkeld: een vermogen om stil te zijn, naar binnen te keren, je te focussen. Maar het is wel degelijk een christelijke spirituele traditie, die is begonnen bij de gebedsoefeningen van kloosterlingen.”

Als inspiratiebron noemt u de Bijbelse Bergrede met de acht zaligsprekingen. De eerste zaligspreking luidt: ‘Gelukkig wie nederig van hart zijn, want voor hen is het konink rijk van de hemel’. Hoe verwerkt u dat spiritueel?

“Iedere ochtend probeer ik in mijn kamer tien of twintig minuten alleen maar stil te zijn in Gods aanwezigheid. Dat ritueel rond ik altijd af met het Onze Vader en die acht zaligsprekingen: een appel om nederig te zijn, om zuiver te zijn, om zachtmoedig te zijn, om gerechtigheid te zoeken.”

De gereformeerd-vrijgemaakte kerk heeft zich lange tijd sterk gericht op een precieze, absolute invulling van het Woord. Er is één juiste weg. Is de spirituele, ‘stille’ kant onderbelicht?

“Absoluut. Er heerst een woordcultuur: lang preken, als er gezongen wordt moeten het de juiste teksten zijn. In de hele protestantse traditie is de meer contemplatieve spiritualiteit er een beetje uitgefilterd. Omdat deze spiritualiteit verdwenen is, roept het soms vragen op bij mensen die het tegenkomen. En zodra het riekt naar iets ‘anders’, zoals mindfulness, wordt het met argusogen bekeken. Ik zeg dan altijd: als je een moslim op een bankje neerzet die de Koran leest, en je zet er een christen naast die de Bijbel leest, dan zie je hoeveel overeenkomsten ze hebben. Dan stop je toch ook niet ineens met de Bijbel lezen?”

“In plaats van woorden, vraagt de contemplatieve christelijke traditie aandacht voor het geheim van de stilte. En stilte is best wel spannend. Want wat gebeurt er in stilte? Daar hebben we weinig grip op. Woorden, zinnen, preken, liederen, daarmee proberen we juist overal grip op te houden. Daar zit een spanning. Als je naar binnen keert en merkt dat het daar best wel chaotisch is, dan kan dat eng zijn. Het schrikt mensen af.”

Waarom is het belangrijk dat er juist voor die stilte meer ruimte komt?

“In de eerste plaats omdat het een wezenlijk deel uitmaakt van de christelijke traditie. Veel Bijbelpassages gaan over stilte, over bezinning. In onze drukke, chaotische tijd zijn mensen daar ook naar op zoek. Dat vinden ze bij het boeddhisme in plaats van binnen hun eigen kerk, terwijl ze zich daar wél graag mee willen verbinden. Dat is jammer, want we hebben het allemaal gewoon in huis.”

U verwijst naar het centrerend gebed. Daarbij zit je op een stoel. Je wordt helemaal stil, en kiest één woord uit. Waarom is dat?

“Dat woord geeft uitdrukking aan je intentie om in Gods aanwezigheid te zijn. Telkens als je merkt dat je met iets anders bezig bent, keer je zachtjes terug naar je gebedswoord. Velen proberen stilte te vinden, maar de gedachten gaan alle kanten op. Dit is een anker in de stilte. Maar er moet wel iemand zijn die je vertelt dat je het zo kunt doen. Vervolgens moet je oefenen.”

Heeft dat ook iets met theologie te maken?

“Ja, daar zit een theologische betekenis achter. We hebben erg de neiging zelf onze problemen op te willen lossen. Dat is soms ook goed. Maar in de stilte van Gods aanwezigheid krijgt Hij de ruimte om zijn genezende, helende werk doen. Juist omdat wij even niet praten, denken en doen.”

Als er meer aandacht moet komen voor christelijke spiritualiteit, lijkt de kerk de aangewezen plek. De school voor spiritualiteit is volledig online. Waarom?

“We moeten af van het idee dat online second best is, omdat het niet fysiek is. Ik ben inderdaad niet fysiek aanwezig, maar wel met mijn stem. En ook visueel. Voor veel mensen werkt het daarnaast goed om in hun eigen omgeving te zijn. Dat is soms veiliger dan in een kerkzaal met mensen die je misschien niet kent. Of waar je achterin zit en de helft niet verstaat. Het concept ‘kerk’ is heel mooi als het gaat om een gemeenschap vormen, om bij elkaar komen. Zodra je wilt focussen op het onderwijzen in spiritualiteit, is de kerk niet meer de voor de hand liggende plek om dat te doen. Online is dat wel. Mensen weten dat er ergens in Groningen of Limburg iemand met precies hetzelfde bezig is. Ze kunnen erna ervaringen uitwisselen. Dat geeft verbondenheid.”

Lees ook:

In woongroep De Huijberg leven ze vanuit de franciscaanse spiritualiteit, elk op hun eigen wijze

Ze noemen zich – soms in de verte – christen, en geven al zoekende een eigen vorm aan het christendom, los van hokjes en dogma’s. Wie zijn de bewoners van nieuwe christelijke leefgemeenschappen en wat delen zij? In woongroep De Huijberg leven ze vanuit franciscaanse spiritualiteit.

Theoloog Arjan Plaisier: Hoog tijd dat de christelijke spiritualiteit een nieuw leven krijgt

Het christendom heeft een rijke spirituele traditie, maar in de protestantse kerk heeft volgens theoloog Arjan Plaisier het Woord te veel de overhand. Christelijke spiritualiteit is het waard een nieuw leven te krijgen, vindt Plaisier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden