null Beeld

RecensieReligie

Doen we Bonhoeffer recht als we alles in het nazi-licht zien?

Dietrich Bonhoeffer: Schepping en val
Vertaald en ingeleid door Gerard den Hertog
KokBoekencentrum, 176 blz., €19,99.
★★★☆☆

De auteur

De naam Dietrich Bonhoeffer is bij velen bekend: Jonge, briljante Duitse theoloog uit de twintigste eeuw, werd in de oorlog opgepakt door de Duitsers en als verzetsheld vermoord. Schreef radicale teksten over de navolging van Christus en even diepzinnige als bewogen teksten vanuit de gevangenis. Heden zeer geliefd in de protestantse wereld. Gerard den Hertog is emeritus-hoogleraar systematische theologie aan de Theologische Universiteit Apeldoorn en groot kenner en liefhebber van Bonhoeffers werk.

Thematiek

Het betreft een vroeg werk van Bonhoeffer dat hij baseerde op zijn colleges over schepping en zondeval. ‘Wat Genesis 1 tot 3 ons te zeggen heeft’ luidt de ondertitel. Een zinnetje dat in zijn context beslist gewaagd was, legt den Hertog uit: wat het scheppingsverhaal in Genesis 1 tot 3 te zeggen heeft? Het is een verzameling oud-oosterse sprookjes, meer niet toch zeker? Om in de Bijbel een voor ons levensecht en actueel ‘spreken Gods’ te willen zoeken was nieuw in het liberale Duitsland aan het begin van de twintigste eeuw. De schepping van hemel en aarde, het spreken van God (‘Er zij licht’), de mens die werd geschapen naar Gods beeld, het paradijs en de slang, het eten van de vrucht, de schaamte en de vlucht van de gevallen mens, het komt allemaal aan bod. Steeds filosoferend, existentieel mijmerend en vooral nauwkeurig de bijbeltekst zelf beluisterend gaat Bonhoeffer te werk.

De jaren dertig

Hoe moet je de theologie van dit boek duiden? Den Hertog kiest in zijn inleiding voor een heldere insteek. Hij leest dit werk door de bril van Bonhoeffers roerige context, de jaren dertig van de twintigste eeuw; de opkomst van Hitler en het nationaal-socialisme. Daarachter schuilde een belangrijke theologische discussie. Duitse (en Nederlandse) theologen spraken graag van ‘scheppingsordeningen’, zo van: hoe deze wereld in elkaar steekt, getuigt van een natuurlijke orde die God erin gelegd heeft. Prima, maar dat bleek naadloos aan te sluiten bij een manier van denken die bloed, bodem, volk en natie op nogal ronkende wijze theologisch sanctioneerde. Theoloog Karl Barth brak radicaal met deze denkwijze, Bonhoeffer volgde hem. Dat is allemaal erg interessant, maar het is alleen volstrekt niet terug te vinden in dit boek. Je merkt vrijwel niets van de nazi-context waartoe de kerken zich in die tijd moesten verhouden. Bonhoeffer lijkt in principe contextloos te theologiseren. Nu is dat natuurlijk onmogelijk, maar toch vraag ik me af of we Bonhoeffer wel recht doen als we bij alles wat hij produceerde alle kaarten op zijn strijd tegen het nationaal-socialisme zetten.

Dietrich Bonhoeffer Beeld
Dietrich Bonhoeffer

Mooiste zinnen

‘Adam, waar ben je?’ Met deze woorden wordt de vluchtende Adam uit zijn geweten naar buiten geroepen. De mens mag in zijn zonde niet alleen blijven, God spreekt tot hem, Hij brengt hem tot staan op zijn vlucht. ‘Naar buiten uit je schuilplaats, uit je zelfverwijt, uit je verhulling, uit je stiekemigheid, uit je zelfkwelling, uit je ijdele berouw, erken wie je bent, verlies je niet in vrome vertwijfeling, wees jezelf, Adam, waar ben je? Ga voor je Schepper staan.’

Reden om dit boek niet te lezen

Het boek opent met Den Hertogs inleiding een stuk spannender dan het in feite is. Het komt erop neer dat we hier een boek lezen van een inderdaad briljante jonge geest die het zich gewoon nog kon veroorloven om lekker vrijblijvend te filosoferen over ‘de vraag naar het begin’ en dat soort zaken. Als Bonhoeffers levensloop niet zo drastisch op christelijk martelaarschap was uitgelopen zouden we dit boek nu niet meer gelezen hebben. Het is gedateerde theologie, vaak een beetje wollig en sofistisch.

Ook Bonhoeffers centrale (Bar­thiaanse) stelling dat we vanuit onze natuurlijke, menselijke ervaring geen toegang tot of ervaring van God en het evangelie kunnen hebben vind ik een serieuze theologische misser, hoezeer het wellicht in die tijd ook nodig was om de al te gezellige band tussen het natuurlijke en theologische door te snijden.

Reden om dit boek wel te lezen

Toch blijft er nog genoeg boeiends over om je aan te laven. Bonhoeffer denkt steeds heerlijk geraffineerd, bijvoorbeeld over de complexe samenhang tussen goed en kwaad, over de aard van ethiek, over de verhouding tussen God en de wereld, over seksualiteit. Vaak zijn het spannende, tegendraadse gedachten die je geest scherpen. Hersengymnastiek voor de liefhebber.

Lees ook:

Het bezielende verzet van Dietrich Bonhoeffer
Donderdag is het 75 jaar geleden dat de Duitse theoloog en verzetsstrijder Dietrich Bonhoeffer werd opgehangen wegens zijn verzet tegen het nazi-regime. Trouw belicht vandaag zijn leven, aan de hand van een wandeling door Berlijn.

Dietrich Bonhoeffer is van alle tijden, en voor iedereen

Op 9 april is het 75 jaar geleden dat Dietrich Bonhoeffer op last van Hitler werd opgehangen. De verzetsheld geldt als een van grote godgeleerden van de vorige eeuw en is voor velen nog steeds een inspiratiebron. Drie bewonderaars vertellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden