RecensieFilosofie

Dit coronaboek had Zizek beter in zijn la kunnen laten liggen

Pandemie: Hoe corona de wereld verandert
Slavoj Zizek (vertaald door Menno Grootveld)
Uitgeverij UitgeverIJ
160 blz., € 17,50.
★★☆☆☆

Over de auteur

Wie Slavoj Zizek is, behoeft voor de meeste lezers weinig uitleg. Niettemin: Zizek (1949) is een Sloveense filosoof en cultuurcriticus, beïnvloed door Hegel, Marx en Jacques Lacan. ‘Pandemie’ is de laatste in een lange reeks boeken die hij schreef; de eerste (‘The Sublime Object of Ideology’) werd geschreven in 1989.

Communisme of barbarij

De coronacrisis laat zien dat het kapitalisme zijn tijd heeft gehad en dat alleen ‘communistische maatregelen’ zullen volstaan. Dat lijkt de centrale boodschap van dit boek te zijn – met de nadruk op ‘lijkt’, want het is niet gemakkelijk uit dit boek een centrale boodschap te destilleren. De keuze is er een tussen ‘communisme of barbarij’, aldus de titel van hoofdstuk acht. Communisme wordt daarbij door Zizek zeer breed begrepen als “een soort van mondiale organisatie die de economie kan controleren en reguleren en de soevereiniteit van natiestaten kan inperken wanneer dat nodig is”. Een soort kapitalisme voor gevorderden, eigenlijk.

Boris Johnson en Donald Trump

Toen Zizek vroeger opwierp dat de enige uitweg uit deze crisis een vorm van communisme is, werd hij naar eigen zeggen bespot, maar de recente keuzes van Boris Johnson en Donald Trump bevestigen zijn voorspelling, denkt hij. Johnson kondigde in maart dit jaar bijvoorbeeld de tijdelijke nationalisatie van de Britse spoorwegen aan; Trump tekende een wetsvoorstel om de controle over de particuliere sector over te nemen om hen te kunnen verplichten de productie van medische noodhulpmiddelen op te voeren. Bovendien overweegt hij nu een vorm van basisinkomen voor iedereen.

Maar gaat het niet te ver om daaruit te concluderen dat we te maken hebben met een nieuwe vorm van communisme in plaats van een nieuwe vorm van barbarij? Bovendien, of Zizeks beroep op de huidige politiek leiders van het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten hem ervoor zullen behoeden opnieuw bespot te worden, is zeer de vraag.

Redenen om dit boek niet te lezen

Zizek was er als de kippen bij met zijn filosofische beschouwing over de pandemie. Ook als communist kun je kennelijk een goed gevoel  hebben voor marketing en opportunisme. Dat zij hem vergeven, want hebben we niet precies nu behoefte juist aan een filosofische kijk op de crisis? Inmiddels duurt deze crisis alweer zo lang dat we zijn aanbeland bij de ‘vragen van lange adem’: vragen over globalisering, rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid, compensatie en solidariteit. Op die vragen kan zelfs de beste viroloog geen antwoord geven, hier is de geesteswetenschapper aan zet.

Het zou mooi zijn geweest als Zizek hiervoor een krachtig startsignaal had afgegeven. Helaas is het boek is een samenraapsel van materiaal, dat de indruk wekt grotendeels in een la klaar te hebben gelegen. In een hoofdstuk over waarom we in lockdown allemaal zo moe zijn, bespreekt hij veel breder onze ‘burn­-outsamenleving’, om maar iets te noemen. Het boek heeft weinig diepgang, springt van de hak op de tak, stelt vooral vragen en geeft bijzonder weinig antwoorden of sturing. Het blijft hangen in tamelijk gratuite pleidooien voor ‘onvoorwaardelijke solidariteit’ en ‘het versterken van Europa’s operationele eenheid’.

Redenen om dit boek wel te lezen

Toegegeven, Zizek doet hier en daar terechte observaties. Zo vraagt hij zich af of het ‘opgelegde socialisme het socialisme voor de rijken’ zal zijn. Degenen die weer aan het werk gaan, zullen de armen zijn die niet in quarantaine kunnen, terwijl de rijken kunnen ‘volharden in hun comfortabele isolatie’. Ook reizen zal misschien weer het exclusieve voorrecht van de rijken worden.

“Iedereen zegt vandaag dat we ons sociale en economische systeem zullen moeten veranderen”, schrijft Zizek. Nu komt het, denk je: nu komt hij eindelijk met meer dan abstracte vergezichten. Maar vervolgens citeert hij Thomas Piketty, die kort geleden in een interview zei dat wat er echt toe doet is ‘hoe we het veranderen, in welke richting en welke maatregelen nodig zijn’. En daar laat Zizek het dan bij.

Kortom, wanneer het erop aankomt, heeft Zizek niet veel te bieden en beroept hij zich op een appèl van een ander dat we concreter moeten zijn. Misschien was het beter geweest dit boek in zijn geheel in de lade te laten liggen.

Lees ook:

Slavoj Zizek, het denkbeest uit Ljubljana, buigt zich over corona

De Sloveense filosoof Slavoj Zizek schreef razendsnel een pamflet over de huidige pandemie. Deze week verscheen het in Nederlandse vertaling. Zizek geldt als een van de opvallendste denkers van deze tijd. Wie is hij? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden