null Beeld

BoekrecensieFilosofie

Dit boek laat zien hoe extreemrechts onze levens is binnengedrongen

Maar dat mag je niet zeggen: De nieuwe generatie radicaal- en extreemrechts in Nederland
Nikki Sterkenburg
Das Mag, 247 blz. € 23,50
★★★★

Over de auteur

Nikki Sterkenburg is analist bij het ministerie van justitie en veiligheid. Eerder werkte ze als onderzoeksjournalist bij onder andere Elsevier Weekblad en Vrij Nederland. Onlangs promoveerde zij in Leiden op een proefschrift over radicaal- en extreemrechts. In dit boek staan haar ‘ervaringen en indrukken als journalist’ centraal.

“Ik zou er geen moeite mee hebben de trekker over te halen bij een stelletje zionisten in de Tweede Kamer of in Brussel”, zegt een van de geïnterviewden in het boek. Een ander: “Als ik al m’n raciale standpunten erdoorheen zou moeten drukken, haha, dan wordt het toch echt een compleet bloedbad.” En wanneer Sterkenburg na een gesprek met twee alt-right activisten de rekening betaalt, appt een van hen naderhand pissig: “Je raakt ons in onze mannelijkheid.”

Zomaar wat pijnlijke citaten uit dit boek, dat zijn succes ontleent aan Sterkenburgs benadering. Over radicaal- en extreemrechts bestaat een ‘enorme lacune qua kennis en onderzoek’, maar ondanks alle media-aandacht wordt overigens ‘nauwelijks met mensen zelf gesproken’. Dat doet Sterkenburg wel. Ze spreekt ruim veertig radicaal- en extreemrechtse activisten (onder wie zes vrouwen). De keren dat ‘café’ en ‘koffie’ voorkomen, zijn niet te tellen. Al snel komt ze erachter dat de ‘waaromvraag’ vaak leidt tot het opdreunen van een verzameling aan standpunten. In plaats daarvan stelt Sterkenburg de vraag ‘hoe het zo is gelopen’ wat ons veel meer leert over iemands levensloop en ‘wat er allemaal aan voorafging voordat ze actief werden’.

Het stereotype beeld van de extreemrechtse activist is de eenzame single uit een gebroken gezin die omgaat met zijn eigen levensfalen door te provoceren, geweld op te zoeken of die gehuld in zelfmedelijden LHBTI+’ers gaat trollen op Twitter. We zijn gauw geneigd te denken dat hij er bovendien door anderen is ingeluisd en diep van binnen op zoek is naar vriendschap en een stabiele relatie. Voor veel extreemrechtsen lijkt dit stereotype inderdaad (deels) op te gaan, maar niet voor allemaal. Als dit boek één ding duidelijk maakt, dan is het dat we meer oog moeten hebben voor de onderlinge variatie aan activisten, beweegredenen en levensverhalen en dat een deel van de geïnterviewden ‘goed geholpen zou kunnen worden als iemand namens de overheid eens hun problemen met ze zou bespreken’.

Redenen om dit boek niet te lezen

Sterkenburg geeft zelf aan dat haar soms een ‘weinig kritische houding’ is verweten, al laat ze er ook geen twijfel over bestaan dat, zeg, alt-right- activisten ‘wolven in maatpakken’ zijn, hoe vriendelijk ze ook overkomen. Toch werpt dit boek pittige vragen op over ethiek in academisch en journalistiek onderzoek. Sterkenburg schrijft bijvoorbeeld dat ze niet kritischer kon zijn gezien haar ‘dubbelrol’ van journalist en onderzoeker. Immers, ‘een van de belangrijkste ethische principes van wetenschappelijk onderzoek is: do no harm’. Maar ‘schade’ is een notoir glibberig begrip, en bij vlagen lijkt Sterkenburg het erg ruim op te vatten. Bijvoorbeeld als een nieuwe stagiair bij Elsevier lid blijkt te zijn van de extreemrechtse club Erkenbrand; Sterkenburg schrijft dat ze ‘als onderzoeker’ op de gesprekken verder niet kan ingaan. Weinig overtuigend, vooral omdat de naam van die stagiair al gefingeerd is. En te makkelijk, omdat over de stagiair en zijn aanblijven (want ‘geen strafblad’) nogal wat vragen bestaan. Sterkenburg wil dat dit boek aanzet tot debat ‘over het morele kompas van onze samenleving’. Dan had ze ook wat meer advies- en beleidsgerichte focus en kritiek moeten toelaten, wat haar geïnterviewden heus niet geschaad had.

Redenen om dit boek wel te lezen

Dit is geen boek van een ‘kamergeleerde’. Sterkenburg gaat echt in gesprek en dat levert veel op: begrip, maar ook de nodige schrik. Ironisch genoeg leest het boek ook nog enorm lekker weg. Het wrange gevolg is, dat het went: alle schrikbarende uitspraken en ideeën. En dat is precies Sterkenburgs diagnose: we zijn ‘als samenleving gewend geraakt aan radicaal- en extreemrechtse standpunten omdat de retoriek de afgelopen twintig jaar op dagelijkse basis onze levens is binnengedrongen’. Mijn advies: lees dit boek, maar rantsoeneer.

Lees ook:

Is de extreemrechtse dreiging in Nederland net zo groot als in Duitsland?

Duitsland ziet de laatste jaren een patroon van aanslagen. Hoe groot is die dreiging in Nederland?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden