BoekrecensieReligie

Dit boek is een aanwinst voor alle academici, van student tot emeritus

Academische vrijheid: Geschiedenis en actualiteit
Onder redactie van Klaas van Berkel en Carmen van Bruggen
Uitgeverij Boom; 240 blz.; €25,00
★★★★☆

Over de redacteuren

Dit boek is gebaseerd op een symposium over academische vrijheid dat in 2014 in Groningen werd gehouden. De directe aanleiding daarvoor was een boek dat Klaas van Berkel, hoogleraar geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, schreef over het academisch leven in Groningen tussen 1614 en 1876. Carmen van Bruggen was op dat moment als onderzoeksassistent aan dit project verbonden. Zij doceert momenteel filosofie, kunst en designtheorie aan de IE University te Madrid.

Tweeledig interessant

Academische vrijheid is niet alleen een belangrijk thema voor academici en de maatschappij als geheel, maar het is ook theoretisch-academisch interessant. Want wat wordt daar precies onder verstaan? Kunnen we niet gewoon volstaan met vrijheid van meningsuiting? (Neen, aldus Antoon De Baets in zijn bijdrage.) En is het eigenlijk vooral een negatieve vrijheid (de afwezigheid van inmenging of obstakels) of ook een positieve vrijheid, dat wil zeggen, vraagt het ook om de aanwezigheid van bepaalde normen en praktijken, zoals Judith Vega verdedigt?

Ook rijst de vraag hoe academische vrijheid zich precies verhoudt tot ‘valorisatie’, of liever: maatschappelijk relevant onderzoek. Veel auteurs in deze bundel suggereren dat academische vrijheid door deze sturing in het gedrang is gekomen. Maar dat zou betekenen dat maatschappelijke sturing zelf geen onderdeel kan uitmaken van de definitie van academische vrijheid. Sterker nog, een boek over academische vrijheid lijkt maatschappelijk relevant, en het zou niet gek zijn, als de redacteuren of deelnemers aan deze bundel lichte sturing hebben ervaren om deel te nemen. Leed hun academische vrijheid daaronder? Nee toch zeker?

Academische vrijheden

De redacteuren stellen dat academische vrijheid een ‘meerduidig of gelaagd begrip’ is. In de epiloog wordt de mooie suggestie gedaan om niet langer te spreken over ‘academische vrijheid in het enkelvoud, maar van academische vrijheden te spreken, in het meervoud’. Dit zou ook helpen voor- en tegenstanders beter te plaatsen. Trudy Dehue pleit bijvoorbeeld tégen academische vrijheid, waaronder zij specifiek lijkt te verstaan: wetenschap bedrijven die vrij is van iedere normativiteit, ideologie of maatschappelijke relevantie (wat niet bestaat, ergo ‘tegen’). Terwijl een Turkse wetenschapper academische vrijheid zal toejuichen, omdat zij daaronder begrijpt: een overheid hoort zich niet te bemoeien met academische aanstellingen of ontslagen. Kortom, de vrijheden-insteek maakt het mogelijk om de vraag te stellen: over wélke academische vrijheid heeft u het precies?

Redenen om dit boek niet te lezen

Het is jammer dat er nagenoeg niet wordt ingegaan op de deprimerende situatie aan de Central European University in Viktor Orbáns Hongarije of op het ontslag van de circa zeshonderd wetenschappers na de coup in 2016 in Turkije. Toegegeven, dit is een boek dat als doel heeft specifiek de Nederlandse situatie te verdiepen. Maar misschien juist daarom zou meer contrastmateriaal sterk zijn geweest.

En er zijn wat slordigheden. Op het einde zijn er twee ‘Dossier’-stukken opgenomen: een eerder gepubliceerde stuk van Trudy Dehue met reacties, en delen uit het KNAW-rapport over de staat van academische vrijheid in Nederland, dat verscheen naar aanleiding van een motie van Duisenberg-Kraus. Maar dat moet (tot drie keer toe) Straus zijn. Die Dossier-stukken zijn een prima idee, maar staan jammer genoeg vol slordige spellingsfouten. (Snel een herdruk, en dan graag gelijk één met voet- in plaats van eindnoten - want die leest toch niemand.) 

Redenen om dit boek wel te lezen

De hoofdstukken in dit boek zijn bijzonder levendig, leerzaam en plezierig om te lezen. De historische hoofdstukken in het bijzonder. Arnold Labrie gaat in detail in op het leven en werk van Wilhem von Humboldt. Geen overbodige luxe, daar de meesten onder ons – laten we eerlijk zijn – wat betreft ‘Bildung’ en ‘Humboldt’ niet veel verder komen dan ‘zelfontplooiing’ en soortgelijke klepels en klokken. Het hoofdstuk van Theo Verbeek biedt een amusante reis door de zeventiende eeuw met bezoekjes aan Descartes, Schiller, Schelling en Goethe, en eindigt met de verassende conclusie dat academische vrijheid in sommige opzichten destijds beter beschermd was dan nu.

Ook uiterst informatief: het hoofdstuk van Frans van Lunteren over NWO dat ooit ZWO (Zuiver Wetenschappelijk Onderzoek) heette; over de totstandkoming van de KNAW, VSNU, het topsectorenbeleid, prestatieafspraken, Plasterks’ grote verdwijntruc, de draai naar “valorisatie”, etcetera. 

Dit boek is een aanwinst voor alle academici, van student tot emeritus, en zou het goed doen als verplichte literatuur bij een cursus wetenschapsfilosofie of wetenschappelijke integriteit. Al is het maar omdat er genoeg is om het mee oneens te zijn, en waarover men, in vrijheid, goed zou kunnen discussiëren. In Nederland dan.

Academische vrijheid: Geschiedenis en actualiteit

Lees ook: 

Hoe ziet de perfecte universiteit eruit? Een historicus en een theoloog delen hun visie

Volgens Klaas van Berkel ligt de meerwaarde van een universiteit dat ze zich bezighoudt met onderwijs, onderzoek én valorisatie. Theoloog Erik Borgman daarentegen vindt dat universiteiten een ‘tempel voor de waarheid’ moeten worden.

Universiteitsbestuurder Koen Debackere: Studenten zijn onze eeuwige jeugd

“Het drieluik van onderwijs, onderzoek en valorisatie toont dat de wetenschap onderhevig is aan allerlei invloeden”, zegt Koen Debackere. “In plaats van die te bekampen, kunnen we ze omarmen om de universiteit haar unieke rol te laten spelen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden