RecensieReligie

Diepe ideeën van een grote denker (die soms ook een mopperkont is)

Moraal
Jonathan Sacks
KokBoekencentrum
382 blz., € 27,50
★★★★☆

De auteur

Jonathan Sacks was jarenlang opperrabbijn en geldt als een van de belangrijkste religieuze leiders van onze tijd. Hij is wat je noemt een publiek intellectueel, iemand die diepgaande academische kennis paart aan zijn joodse geloof en daarmee een boodschap van bezieling en verbinding verkondigt.

Thematiek

Sacks wil betogen dat we als mensheid niet zonder moraal kunnen. Hij pleit voor de herwaardering van een samenleving die leeft vanuit gemeenschappelijke waarden. Dat zijn bij hem waarden die gekoesterd zijn in de joods-christelijke traditie: ‘Heb je naaste lief. Hoor de kreet van de stemlozen. Maak je druk om ieders waardigheid.’

Probleem

Een eenvoudige boodschap, maar wel een die vraagt om een stevige analyse van de manier waarop we als samenleving zijn weggedreven van die morele gezamenlijke verantwoordelijkheid. Er is iets ongelofelijk stukgegaan. Kunnen we het nog repareren? Sacks oordeelt scherp over de verschuiving van ‘wij’ naar ‘ik’, gaat stevig tekeer tegen social media, hekelt drugsgebruik, schetst de teloorgang van het huwelijk als samenlevingsvorm. Hij analyseert de schadelijke opkomst van het populisme. Maar zegt ook dit: hedendaagse universiteiten zijn intolerante plekken geworden waar mensen met controversiële standpunten niet worden gehoord. We zijn het gewoon verleerd, betoogt Sacks, om nog een wij te zijn. Om naar elkaar te luisteren. Om op de lange termijn te denken. Om te geloven in waarheid die ons overstijgt.

Oplossing

Terug naar die ‘goeie ouwe tijd’ dan maar? Zo naïef is Sacks uiteraard niet. Wel is zijn pleidooi voor een herwaardering van een gedeelde moraal gerust conservatief te noemen. Hij beweegt zich in de lijn van Alasdair MacIntyre, de filosoof die eind jaren tachtig pleitte voor de herwaardering van de deugd-ethiek. Sacks denkt hoopvoller en weidser over het slagen van die onderneming. Hij wijst op het natuurlijke altruïsme in de mens. Dat beperkt zich echter vaak tot ‘de eigen stam’. Religie is het bindmiddel dat in staat is gebleken mensen te leren zichzelf te overstijgen en zelfs hun eigen groep, ras of soort te overstijgen. Sacks windt er geen doekjes om: we hebben godsdienst nodig om ons te leren hoe we goed moeten samenleven.

Citaat

‘We moeten terug naar persoonlijk contact met mensen die anders zijn dan wij. Dat helpt ons te beseffen dat we heftig met elkaar van mening kunnen verschillen en toch vrienden kunnen zijn en blijven. Telkens als we iemand de hand toesteken die anders is dan wij, die van een andere klasse, kleur of credo is, genezen we een van de wonden in onze gebroken wereld.’

Reden om dit boek niet te lezen

Soms gedraagt Sacks zich als een ouwe mopperkont wanneer hij de hedendaagse cultuur beschrijft: ‘Die jongeren ook met hun rare gescheurde spijkerbroeken!’. Ook over Nietzsche, Freud en Marx, (de ‘meesters van het wantrouwen’) en de postmoderne filosofen is hij wel heel laatdunkend. Die hebben alles alleen maar kapotgemaakt, door hen is er geen vertrouwen meer in waarheid, moraal en humaniteit. Hadden ze soms geen redenen om hun kritiek te uiten en kunnen we ons daar niet aan scherpen? Daar zou Sacks de ander best even die hand mogen toesteken.

Reden om dit boek wel te lezen

Grote Boeken van Grote Denkers over Grote Onderwerpen, het is een genoegen ze te lezen. Dit is zo’n boek: diepe ideeën die meeslepend zijn opgeschreven. Met Sacks’ visie op moraal, hoe die is ontstaan en of die ons dan zal gaan redden kun je uiteraard flink in discussie gaan, maar hij is hoe dan ook in staat om zijn diep religieus gewortelde taal en ideeën in te zetten voor een boodschap die een brede groep mensen zal aanspreken. Verder druipt het boek van de actualiteit en gaat het rechtstreeks in op de crises die ons omringen.

Lees ook:

Wie het goede wil pakken, grijpt er altijd naast

Waar halen we onze ideeën over goed en kwaad vandaan? Bestaat daarvoor nog een adres na ‘de dood van God’ en het failliet van alle politieke heilsleren? Stevo Akkerman bundelde zijn Trouw-interviews over het goede.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden