null Beeld
Beeld

BoekrecensieReligie

Dicht op de huid van een van de grootste kerkvaders

Schrijf me en ik stuur je antwoord.
Acht brieven [Epistulae 29 en 132-138]
Aurelius Augustinus, vertaald door Arie Akkermans en Hans van Reisen
128 blz., € 15,90
★★★★★

De auteur

Aurelius Augustinus was bij leven bisschop van Hippo in wat nu Algerije is. Hij was een zeer invloedrijk theoloog en filosoof, vooral beroemd geworden door zijn spirituele autobiografie Belijdenissen.

De thematiek

Dit boek bevat zes korte brieven van Augustinus aan een aantal vrienden, inclusief twee van hun reacties. De eerste brief stamt uit de tijd dat Augustinus nog een tamelijk jonge priester is. Hij schrijft aan een vriend hoe zijn parochianen zich compleet bezatten tijdens bepaalde christelijke feestdagen - een gebruik dat nog stamt uit de tijd van het Romeinse heidendom. Niet zonder trots vertelt hij hoe hij ze probeert te beschaven: door een serie donderpreken.

Het lijkt een landelijk verhaal van een dorpspastoor die zijn gemeenschap wil opvoeden. Slechts zijdelings klinkt door dat er meer speelt: een knokploeg van donatisten (een soort religieuze terroristen), vernielde een katholieke kerk in de buurt; de jonge Augustinus bidt dat er een vreedzame oplossing komt. De briefwisseling die daarop volgt is van bijna twintig jaar later. Augustinus is ondertussen bisschop en staat bekend om zijn felle theologisch verzet tegen die donatisten. Nu hebben die een aantal katholieke priesters gruwelijk verminkt en vermoord. De Romeinen hebben de daders gepakt en er wordt al gesproken van de doodstraf. Augustinus probeert te interveniëren en schrijft twee bevriende Romeinse bestuurders. Zijn pleidooi tegen de doodstraf roept verbazing en bewondering op: ze schrijven terug met een heel scala aan vragen over het christendom: die vreedzame boodschap van het christendom is mooi, maar kun je die gebruiken om een staat te besturen? En, nu we toch vragen mogen stellen, hoe zit het met Jezus: is die werkelijk God en mens? Hoe zit het met de maagdelijke geboorte? Wat levert al dat gediscussieer in de filosofie ons nu werkelijk op?

Opvallende stelling

Augustinus legt zijn bevriende bestuurders geduldig uit hoe hij als christelijk bisschop tegen straf aan kijkt: daders moeten straf krijgen, zeker. Maar straf moet geen wraak zijn, maar een medicijn. Daders moeten de kans krijgen om hun leven te beteren. Dat betekent niet dat je soft moet zijn: er is soms een soort ‘welwillende strengheid’ nodig om mensen van hun slechte pad af te doen keren. Zelfs oorlog voeren om straffeloosheid tegen te gaan, zou dan barmhartig kunnen zijn. Maar dan zegt Augustinus, alsof hij zich tot onze hedendaagse politiek richt: uiteindelijk is niet een softe houding, maar graaigedrag en roofzucht het echte gevaar voor een samenleving.

Kenmerkend citaat

“Natuurlijk, misdadige mensen mogen geen vrijbrief krijgen om misdaden te plegen, we zijn niet tegen sancties. Maar ik zou het meer dan genoeg vinden als zij, met behoud van hun leven en zonder enige lichamelijke verminking, door de wet gedwongen zouden worden om van die waanzinnige razernij over te gaan tot een ordelijk bestaan van het gezonde verstand, of dat ze hun crimineel gedrag zouden moeten ruilen voor een of ander nuttig werk.”

Reden om dit boek niet te lezen

In veel eeuwenoude discussies wordt kerkvader Augustinus als autoriteit aangehaald: als het gaat over de verhouding tussen kerk en staat, nut en noodzaak van straf, theologische discussies over de aard van God, enzovoorts. Wat hebben gewone stervelingen als u en ik er nu aan om zijn oude brieven te herlezen? Is dat niet iets voor academici en fijnproevers, voor wie de details van zijn denken op het spoor willen komen?

Reden om dit boek wel te lezen

Blijkbaar niet, want ik heb veel plezier beleefd aan deze brieven. Het is dun genoeg om het in een ochtendje uit te lezen. En juist in deze briefvorm is Augustinus goed te volgen. Hier geen complexe theologische argumentatie, maar begrijpelijke standpunten. Het wordt er allemaal wat minder eerbiedwaardig door, wat toegankelijker. Als lezer durf je nu opeens mee te denken: ‘O ja, als hij het zo schrijft, is het eigenlijk best te volgen’. Of je denkt: ‘Nee, dat vind ik toch wat ongelukkig geformuleerd’. Een bijzondere ervaring om zo dicht op de huid van een kerkvader te kunnen komen.

Lees ook:

Augustinus is nuttig voor het zakenleven

Verplicht luisterden directeuren van banken en verzekeringsmaatschappijen naar teksten van zestien eeuwen oud. Samen met psycholoog Erik van de Loo hield Augustinuskenner en hoogleraar kerkgeschiedenis Paul van Geest sessies met zakenlieden. Van Geest bracht daarbij het gedachtengoed van de kerkvader Augustinus (354-430).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden