Boekrecensie Filosofie

Deze vier atheïsten hebben een beperkt begrip van waarheid

Richard Dawkins, een van de vier auteurs van het boek ‘The Four Horsemen’. Beeld epa

‘The Four Horsemen’
Richard Dawkins, Christopher Hitchens, Daniel Dennett, Sam Harris, vertaald door Ron Ruiter
Uitgeverij Maven; 151 blz. € 17,50
★★☆☆☆ 

De auteurs

De vier gesprekspartners in dit boek worden wel betiteld als ‘de vier musketiers van het nieuwe atheïsme’. Kort op elkaar scoorden ze een religie-kritische bestseller: evolutiebioloog Richard Dawkins met ‘The God Delusion’ (2006), filosoof Daniel Dennett met ‘Breaking the Spell’ (2006), neurowetenschapper Sam Harris met ‘The End of Faith’ (2004)  en essayist/journalist Christopher Hitchens met ‘God is Not Great’ (2007). 

De opzet

In september van het jaar 2007 kwamen de vier atheïsten samen voor een gesprek, dat ook op YouTube te zien is. Ook Ayaan Hirsi Ali was genodigd, maar die bleek op het laatst verhinderd. Dit jaar verscheen de weerslag van dat gesprek, aangevuld met een voorwoord van Stephen Fry en korte inleidingen van iedereen behalve Hitchens, die in 2011 stierf. 

Dennett blijkt sinds 2007 iets milder geworden over de rol van religie: “Ik heb grote bezwaren tegen het irrationalisme, waaraan in bijna alle religies op aarde wordt gehecht, maar ik zie ook niet hoe de overheid de rol van hulp en troost bieden goed kan vervullen.”

De stelling

Over één ding zijn alle vier de atheïsten het eens: gelovigen zijn niet geïnteresseerd in ‘de waarheid’. Omdat ze niet kunnen bewijzen dat God bestaat, zeggen ze domweg dat ze hun geloofswaarheden niet hóeven te bewijzen. Deze gevoeligheid voor ‘nonsens’ is niet alleen slecht voor henzelf (Dennett: “Besef je dat je je hele leven hebt verspild?”), maar ook voor de wereld, want vasthouden aan onzin moet wel gepaard gaan met onderdrukking van godlasteraars, heiligschenners en ketters.

Een wereld zonder religie zou dus een betere wereld zijn, daarover is het viertal het eens, al erkent Hitchens dat sommige kunst (zoals Bach) er zonder het geloof misschien niet was geweest. 

De argumentatie

Tenminste op twee punten gaat de redenering van het viertal mank. Ten eerste is het lastig hard te maken dat een wereld zonder religie een betere zou zijn.  Gelovigen denken daar alvast heel anders over. Bovendien kent deze wereld waarschijnlijk evenveel haatdragende atheïsten als gelovige betweters; denk alleen al aan Noord-Korea, en aan de recente racistische aanslag in El Paso.

Tekenend voor het gebrek aan zelfinzicht van de auteurs is Hitchins’ conclusie dat secularisme met geweld verdedigd moet worden, bij voorkeur door het Amerikaanse leger. Praten met jihadisten heeft geen zin, zegt hij. Ze moeten worden ‘uitgeroeid’. 

Relevanter is hier het filosofisch misverstand over waarheid en geloof. De vier atheïsten hameren erop dat geloof niet te bewijzen is. Dus hoe kun je dan spreken van de ‘waarheid’ van het geloof? Maar die vraag miskent het feit dat moderne gelovigen met zo’n waarheid zelden doelen op een inzicht dat je wetenschappelijk kunt onderbouwen. Dat hebben theologen, bisschoppen en predikanten Richard Dawkins ook proberen duidelijk te maken, vertelt hij .

“Natuurlijk vatten we het boek Genesis niet letterlijk op!” Alleen: tot Dawkins’ verbijstering spreken deze religieuze professionals hun kudde vervolgens toe alsof Adam en Eva ‘echt hebben bestaan’, terwijl ze niet meer dan ‘verzinsels’ zijn. Dat is een eigenaardig verwijt. Alsof  (Bijbelse) verhalen hun waarde en verklarende kracht ontlenen aan de vraag of ze ‘echt gebeurd’ zijn. 

Redenen om dit boek niet te lezen

Het ergste is eigenlijk dat de vier atheïsten zo slecht geïnformeerd zijn. Want dat er ook nu nog orthodoxe gelovigen bestaan die pakweg de evolutietheorie afwijzen, omdat die in strijd is met een heilig boek, is  geen reden om alle gelovigen te betichten van gebrek aan respect voor de resultaten van de wetenschap. Filosofisch gezien gaan de vier atheïsten uit van een opmerkelijk beperkte  definitie van waarheid.

Reden om dit boek wél te lezen

In één opzicht hebben de Dawkins, Hitchens, Dennett en Harris wél een punt. Er is niets mis met een discussie over waarheid en geloof.  Misschien ergert u zich wild aan de kwetsende beweringen in dit boek. Maar kunt u ook zeggen welke bewering niet deugt en waarom niet?  Dat is toch best een aardige filosofische opgave en niet één om bij voorbaat uit de weg te gaan. 

Lees ook:  
Atheïsme is in feite niets anders dan verwaterd christendom

Het idee van vooruitgang is de onbewuste geloofsbelijdenis van het moderne atheïsme, zegt de Britse filosoof John Gray en gesprek met Stevo Akkerman. ‘Er is een universele behoefte aan menselijke verlossing.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden