Leeslijst

Deze tien boeken moet elke theoloog gelezen hebben

Beeld Suzan Hijink

Liberale theologen stelden een lijst samen van boeken die hun vakgenoten gelezen moeten hebben. De een vindt het een prachtlijst, de ander mist Luther en Calvijn.

Zestig theologen maken ieder een lijstje van boeken die een theoloog absoluut gelezen moet hebben. En wat staat er bovenaan? Geen boek van een theoloog, maar van een filosoof. Hoe gek is dat?

“Ja, dat is wel opvallend, maar in onze hoek, die van de liberale theologie, is dit niet zo vreemd”, zegt liberaal theoloog Jan Offringa over het favoriete boek van zijn vakgenoten: ‘Een seculiere tijd’ van de Canadese filosoof Charles Taylor. Dit werk werd het meest genoemd in de ­enquête die de website liberaalchristendom.nl. uitzette onder zijn duizend volgers, van wie er zestig reageerden. Offringa: “Wij worden ook wel cultuurtheologen genoemd, wij zijn in gesprek met filosofen, schrijvers, denkers. We zijn bezig met wat zich afspeelt in de samenleving en hoe we ons daar toe moeten verhouden.”

Daarom vindt Offringa Taylors boek een uitstekende winnaar van de enquête onder vakgenoten naar de must reads voor theologen. De katholieke wetenschapper analyseert hoe het kan dat vijf eeuwen terug iedereen geloofde en dat dit nu hoogstens nog een optie is. En zo’n verhaal, dat is een kolfje naar de hand van liberaal theologen, een categorie godgeleerden die, zoals Offringa het omschrijft, ‘op onorthodoxe wijze de traditie interpreteert’.

Lijvig maar tegelijkertijd zeer leesbaar

Taylor is bovendien een voorbeeld van een wetenschapper die helder schrijft. Zijn boek is weliswaar lijvig, maar tegelijkertijd zeer leesbaar, zegt Offringa, ook voor mensen die geen theologische opleiding hebben gevolgd. Toegankelijk zijn naar zijn inschatting ook de boeken van Tillich, Dingemans, Augustinus en Bonhoeffer. “En je kunt ook altijd wat overslaan”, adviseert Offringa, die zich persoonlijk nooit door het werk van de katholieke theoloog Edward Schillebeeckx heeft kunnen worstelen.

Tien must reads voor theologen zoals opgesteld door www.liberaalchristendom.nl

Charles Taylor, Een seculiere tijd (A Secular Age)
Dorothee Sölle, Mystiek en verzet (Mystik und Widerstand)
Aurelius Augustinus, Belijdenissen (Confessiones)
Willem Barnard, Stille omgang
Henk Berkhof, Christelijk geloof
Dietrich Bonhoeffer, Verzet en overgave (Widerstand und Ergebung)
Gijs Dingemans, De stem van de Roepende
Elisabeth Schüssler Fiorenza, Ter herinnering aan haar (In Memory of Her)
Edward Schillebeeckx, Jezus, het verhaal van een levende
Paul Tillich, De moed om te zijn (The Courage to Be)

Jan Offringa is een van de drijvende krachten achter de website liberaal christendom, die is voortgekomen uit het gelijknamige boek – dat trouwens ook vaak werd genoemd als onmisbaar, maar dat de organisatoren van de enquête uit bescheidenheid buiten beschouwing hebben gelaten. In de vragenlijst konden theologen een topvijf maken van boeken die ‘theologen absoluut gelezen moeten hebben om te begrijpen hoe de wereld, de kerk en de theologie in elkaar steken’. Daar werd vervolgens een toptien uit samengesteld.

Het zijn in de ogen van de organisatie klassiekers voor álle theologen, beslist níet alleen voor de liberalen onder hen – naar schatting van Offringa zo’n kwart van zijn Nederlandse vakgenoten. “Het is vanuit liberalen opgezet, maar de boeken zijn kerkbreed, voor alle theologen van belang.”

Aurelius Augustinus als een van de verbindende figuren

Hij vermoedt dat met name de vierde eeuwse kerkvader Aurelius Augustinus een van de verbindende figuren is in de toptien, zowel protestanten als katholieken zijn er in zijn waarneming ‘dol op’ en deze bisschop valt goed bij vrijzinnigen én orthodoxen. Hetzelfde geldt voor Dietrich Bonhoeffer, slachtoffer van de nazi’s, wiens verzet sterk werd geïnspireerd door zijn persoonlijk geloof.

De grote verrassing vindt Offringa Elisabeth Schüssler Fiorenza en haar ‘Ter herinnering aan haar.’ Deze katholieke theologe verdiepte zich in de rol die vrouwen speelden in het vroege christendom. En vooral: hoe die nadien is weggepoetst. “Dat is een sterk thema voor feministische theologen geworden”, zegt Offringa. “Ze bekijken bijbelteksten met argwaan. Wat is onder de mat geveegd?”

Schüssler Fiorenza is een de twee vrouwen op de lijst. De andere is de in 2003 overleden Dorothee Sölle, een feministische bevrijdingstheoloog uit Duitsland die in de jaren zeventig en tachtig bij progressieve gelovigen in Nederland populair was. Dat paarde zij aan spiritualiteit, zoals ook blijkt uit de titel van het boek dat de theologen op nummer twee zetten: ‘Mystiek en verzet’. “Voor boeken over de persoonlijke relatie met God kom je ook bij Augustinus uit, en bij Bonhoeffer”, zegt Offringa. “Maar eigenlijk is elk boek op zijn eigen wijze spiritueel.”

Doordacht en doorleefd

Mechteld Jansen, rector van de Protestantse Theologische Universiteit, die de predikantenopleiding verzorgt voor de Protestantse Kerk in Nederland:

“Dit is een lijstje dat ik zo op de koffie-automaat zou willen hangen, met daarbij de vraag aan studenten: heb je deze boeken al gelezen die worden aanbevolen door je collega’s? Het is echt een prachtlijst, ik ken ze allemaal, het zijn stuk voor stuk werken die met je meegaan, een heel theologen-leven lang. De meesten zitten in onze programma’s. Het is doordachte en doorleefde theologie.

Het liberale zie ik er niet meteen in. Het is een hele open en brede lijst. Het is existentiële theologie, het zijn allemaal werken die je raken. De titel van het boek van Dorothee Sölle geeft dat het beste weer, ‘Mystiek en verzet’. Een ander boek van haar heet ‘Heenreis’. Het is een heenreis naar jezelf, waarin je speurt naar je geloofsmotieven. En het is een terugreis: hoe zet je dat in de wereld in en waartegen kom je in verzet? Al deze boeken hebben deze verinnerlijking van het geloof, en de kritische stem van het christelijk geloof naar buiten. Prachtig.”

Wel heel doordacht

Wim van Vlastuin, rector van het Hersteld Hervormd Seminarie, dat de predikantenopleiding verzorgt voor de orthodoxe Hersteld Hervormde kerk.

“Het is heel goed om theologen te vragen naar hun favoriete boeken. Van de meeste auteurs heb ik wel wat gelezen. Maar Elisabeth Schüssler Fiorenza, die ken ik niet. Dit triggert me wel om daar eens naar te kijken. Qua methode vind ik dit goed, maar de lijst is mij een beetje te liberaal.

Zelf zou ik er werk van Luther opzetten en van Calvijn. De worsteling met de klassieke theologie, die zie ik helemaal niet in deze lijst. Het is heel modern. De meeste boeken zijn erg op het subject gericht, op de mens, terwijl ik subject liever met een hoofdletter schrijf, God. C. S. Lewis bij voorbeeld mis ik. Zijn ‘Brieven uit de hel’ is heel fundamenteel en ook zijn boek ‘God leren kennen’ vind ik mooi. Ik vind het prima als onze studenten de boeken van deze lijst lezen. Je moet weten wat er in de lucht hangt, als het maar niet ten koste gaat van de klassieke vorming. Die moet je eerst hebben gehad, voordat je allerlei andere visies en benaderingen tot je neemt.”

Lees ook

Hoe God uit zijn schepping verdween

Hard werken en een geregeld gezinsleven brachten discipline in het leven van de moderne mens. Die dacht daarom dat hij wel zonder God kon. Nu zijn ongelovigen niet per se ongelukkiger dan gelovigen, maar ze lopen het risico iets ‘groots’ te missen, meent filosoof en politicus Charles Taylor.

Is er een nieuw soort christendom aan het ontstaan?

Simpel geschetst kende het Nederlandse christendom lange tijd twee tegenpolen: orthodox en vrijzinnig. Maar er zijn steeds meer aanwijzingen dat er een nieuw soort christendom aan het ontstaan is, dat zich niets meer van die oude tegenstelling aantrekt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden