Recensie

Deze taaie pil had een knaller van een boek kunnen zijn

Immanuel Kant speelt biljart, tekenaar onbekend. Beeld AFP

Donald Loose
Over vriendschap: De praktische filosofie van Kant
Uitgeverij Vantilt, 304 blz.
​★​★☆☆☆

Over de auteur

Donald Loose is emeritus bijzonder hoogleraar wijsbegeerte aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en Tilburg University, via de Stichting Thomas More. Hij studeerde filosofie en theologie in Leuven. Dit boek is onderdeel van de reeks ‘Kristalpaleis’.

Respect en liefde

Vriendschap is “de cultuur van de ethiek in het klein”. De twee morele drijfveren van vriendschap zijn respect en liefde. Zowel liefde als respect zijn gevoelens, benadrukt Loose. Kant wordt wel eens afgeschilderd als gevoelloos en kil, maar het gevoelsleven is ook voor Kant essentieel voor de ethiek. Respect voor de ander houdt in dat we gepaste afstand nemen terwijl liefde juist toenadering inhoudt, aldus Kant. Vriendschap vraagt dus om een goede balans tussen enerzijds het erkennen van de waardigheid van de ander en dat de ander een “doel op zich” is, en anderzijds welwillendheid om “andermans doelen te cultiveren”. Een ander (Kantiaans) liefhebben betekent dat de doelen van de ander ook jouw doelen zijn, en het geluk van de ander willen bevorderen, met onderlinge gelijkheid en zonder daarbij jezelf op te offeren. Als een van de twee gevoelens afwezig is, is vriendschap onmogelijk.

Geheimen voor elkaar

“Hoe kunnen we de balans bepalen van wat we mededelen en wat we voor onszelf houden?” Met deze zin opent een van de meer geslaagde hoofdstukken van dit boek. Het begrip ‘geheim’ kan zowel nauw worden opgevat (leugens en misleiding) of breder: dat we voor onszelf en voor de ander altijd in zekere zin een geheim zijn en elkaars “ware aard” niet kennen. We verbergen bijvoorbeeld voor de ander onze eigen zwakheden “in de hoop dat we in de ogen van anderen respect blijven verdienen”. Een vorm van terughoudendheid is volgens Kant een vereiste voor vriendschap, niet vanwege eigenbelang maar juist uit respect voor de ander. En altijd moet je “afwegen wat je prijs kunt geven om het respect en de liefde van de ander niet te verliezen”, wat Loose uitlegt aan de hand van een bespreking van de film ‘Paradise Now’ en de roman ‘Gloed’ van Sándor Márai.

Waarom niet lezen?

Dit boek is een taaie pil. Wat voor de een misschien geldt als eruditie, is voor de ander een gebrek aan luchtigheid en leescomfort. Op sommige punten had meer grondige redactie zonder meer geholpen, maar ook op niet-stilistisch niveau stelt dit boek teleur. Het feit dat in de inleiding niet eens een duidelijk overzicht wordt gegeven van de hoofdstukken en de centrale vragen is veelzeggend. De hoofdstukken zijn onvoldoende gestructureerd en ‘routewijzers’ ontbreken. Dit zorgt ervoor dat je je bij het lezen bij vlagen verdwaald voelt en overgeleverd aan de (niet-expliciete) gedachtegangen van de auteur. In een boek over zulke complexe materie is een duidelijk ‘skelet’ noodzakelijk. Ook hadden bijvoorbeeld een paar boomdiagrammen niet misstaan.

Ook moet je in dit boek zoeken naar heldere uitleg (laat staan concrete definities) van kernbegrippen. Respect en liefde worden bijvoorbeeld in de hoofdstukken met die titel onvoldoende helder uitgelegd. In plaats daarvan lijk je ze te moeten kunnen destilleren door het boek heen. De vraag die tijdens het lezen opkomt is wie nu precies het doelpubliek is van dit boek (of deze reeks, waarover geen informatie beschikbaar is). Het lijkt nog het meest bedoeld voor een handjevol vakspecialisten. Maar ook voor dat publiek was een strakke structuur en leesplezier fijn geweest, daarin mogen de publieksfilosofie en de meer academische literatuur niet wezenlijk van elkaar verschillen.

Waarom wel lezen?

Een boek dat Kants benadering van vriendschap uitlegt aan de hand van zijn ethiek, en zijn ethiek uitlegt aan de hand van vriendschap, daar kun je alleen maar enorm enthousiast van en nieuwsgierig naar worden. Ten eerste omdat er genoeg karikatuurvorming en misconcepties bestaan over Kants zogenaamd hyperintellectualistische ethiek en hoe weinig ruimte er zou zijn voor gevoel en menselijke kwetsbaarheden. Ten tweede omdat vriendschap een universeel thema is dat iedereen intiem raakt. Deze twee vliegen in één klap slaan zou echt een knaller van een boek als resultaat hebben gehad. En Loose heeft duidelijk heel veel kennis in huis. Maar het boek komt niet uit de verf, het komt niet werkelijk tot leven, het sprankelt niet. De teleurstelling meet zich dan ook aan de potentie van het boek.

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden