Deventer synagoge wordt hippe eetmarkt, joden moeten verkassen

Voorzanger Tom Fürstenberg van de joodse gemeenschap Beth Shoshanna in de verkochte synagoge. (Foto Bram Petraeus)

Is het de taak van een gemeente om te voorkomen dat een religieuze gemeenschap uit haar midden verdwijnt? Ja, zeggen joden in Deventer.  Nee, zegt de gemeente Deventer. Uit principe koopt ze geen religieuze gebouwen.

De synagoge waar de Deventer joden samenkomen, is verkocht en dreigt te worden omgebouwd tot hippe eetmarkt. Sinds 2010 huist de gemeenschap Beth Shoshanna daar, in de enige synagoge van Deventer. Het gebouw was decennialang eigendom van de Christelijke Gereformeerde Kerk. Die fuseerde met twee andere kerken, werd daarom te groot en wilde van de synagoge af. 

Afgelopen februari kocht een lokale ondernemer het gebouw. Die wil er een horecagelegenheid van maken.

Dat had de gemeente moeten tegenhouden, bijvoorbeeld door het pand te kopen, vindt voorzitter van Beth Shoshanna Tom Fürstenberg. "Wij zijn een kleine, kwetsbare gemeenschap en wij hebben nog nooit een cent overheidsgeld gezien. Terwijl er hier legio kerken zijn die wel geld krijgen voor restauraties."

Het gebouw stamt uit het einde van de 19e eeuw. Na de oorlog trok de Christelijke Gerformeerde Kerk erin. Toen de synagoge in 2010 door het vertrek van de kerk leeg kwam te staan, zag Fürstenberg zijn kans schoon. Hij hield af en toe joodse bijeenkomsten in huiskamers en verhuisde die naar de oude synagoge. Er werd een thorarol aangeschaft en een eeuwig brandend licht ingericht. 

Foodhall

Beth Shoshanna groeide en bestaat nu uit zo'n dertig joden uit verschillende stromingen die in sjabbatdiensten en op feestdagen samenkomen. Daarnaast worden er in de synagoge tentoonstellingen en concerten door andere partijen georganiseerd.

Voor het gebruik van de synagoge betaalde de joodse gemeenschap de afgelopen jaren slechts een klein bedrag. De volledige huur of koop van het pand kan de gemeenschap niet opbrengen. Nu het pand in handen komt van een ondernemer die er een foodhall van wil maken, betekent dat dat de joodse gemeenschap waarschijnlijk moet vertrekken.

"Wij voorzien in een behoefte van joodse mensen in de regio", zegt Fürstenberg. Volgens hem kan Beth Shoshanna (Huis van de roos) nergens anders heen. "Je kunt een eeuwig brandend licht niet zomaar kwijt in een buurthuis. Dat wij deze plek hebben is heel belangrijk voor het voortbestaan van onze gemeenschap."

Een hele prestatie

Bart Wallet, onderzoeker naar joodse geschiedenis aan de Vrije Universiteit, vindt de gang van zaken opmerkelijk. Beth Shoshanna heeft dertig leden en dat lijkt misschien niet veel, maar dat is het volgens Wallet wel. "Zo'n handjevol joden bij elkaar krijgen is in de provincie een hele prestatie. De meeste gemeenten beschermen deze kwetsbare gemeenschappen dan ook. Ik ben verbaasd dat Deventer dat niet doet."

Een woordvoerder van de gemeente zegt dat er principieel niet geïnvesteerd wordt in de aankoop van religieuze gebouwen. "Het klopt dat er wel geïnvesteerd is in renovaties van kerken, maar vanuit de synagoge hebben wij daar ook nog nooit een verzoek voor gekregen."

Het is nog niet zeker dat de plannen van de ondernemer worden goedgekeurd, zegt hij. "Het pand is een Rijksmonument, er gelden strenge regels voor het gebruik. De ondernemer zal beter moeten toelichten hoe hij daar in het plan voor de foodhall rekening mee houdt."

Ondernemer Ayhan Sahin is met zijn zakenpartner de nieuwe eigenaar van het pand. Hij vindt het vervelend voor de joodse gemeenschap als die haar thuisbasis kwijtraakt. "Maar ik ben geen filantroop. Er moet wel geld verdiend worden."

Synagogen opgeknapt

"Na de oorlog heeft de overgebleven joodse gemeenschap veel synagogen verkocht, omdat er pijnlijk genoeg niet voldoende mensen waren om ze te gebruiken", zegt VU-historicus Bart Wallet. "Vaak kwamen er kerken in. Vanaf de jaren zeventig tot op heden zijn veel leegstaande synagogen opgeknapt, vanuit de gedachte dat ze historisch erfgoed zijn en bij de geschiedenis van een plaats horen. Om die opgeknapte synagogen vormen zich dan nieuwe joodse gemeenschappen."

Lees ook: Onze vrijheid dreigt een permanent geopende vrije markt te worden

Columnist Stevo Akkerman over de plannen om de Deventer synagoge te verbouwen tot hippe eetmarkt: Het valt niet mee het immateriële op waarde te schatten in een maatschappij die nut uitdrukt in geld, maar soms leidt het tot wel heel armzalige toestanden. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden