Interview

Désanne van Brederode: 'Ik was als kind al jihadist'

Désanne van Brederode pleit ervoor vluchtelingen actiever te ondersteunenBeeld Martijn Gijsbertsen

Filosofie is er niet om je een goed gevoel te geven, vindt Désanne van Brederode. Wat betekent denken dat niet leidt tot daden? In haar nieuwe boek 'Als stilte steekt' pleit ze ervoor Syriërs actiever te steunen.

Ze is net terug van een reis naar Bethlehem, vertelt schrijfster en filosofe Désanne van Brederode. De boeken die ze meenam, waaronder ‘Exit West’ van Mohsin Hamid, liggen nog binnen handbereik in de bescheiden etage waar ze twee jaar na haar scheiding ingetrokken is met haar 18-jarige zoon. Midden in de drukke Amsterdamse binnenstad vormt het woonblok een wal tegen de stad - in het hof heerst een bijna onwerkelijke stilte, waar Van Brederode nog niet helemaal aan gewend is. "Soms zit ik tot diep in de nacht met mijn zoon te discussiëren over wereldproblemen", lacht ze. "Sinds ik hier woon, vraag ik me weleens af of de buren denken dat hier jihadisten wonen."

Dat 'jihadist' heeft voor haar trouwens geen negatieve klank, zal later blijken. De worsteling om behalve goed te denken ook goed te leven, typeert de 46-jarige Van Brederode; denken is voor haar nooit vrijblijvend geweest. Op haar bureau staat een portretje van Jezus, in de boekenkast valt het oog op Nietzsche en Goethe, aan de deur hangt een pastelkleurige cirkeltekening van zijn kleurenleer. 

Ook met spiritualiteit houdt Van Brederode zich al langer bezig, maar juist in haar omgang met die traditie heeft ze een omslag gemaakt, sinds ze zich inzet voor het Syrische Comité (zie voor meer informatie de cursieve tekst onderaan dit artikel), dat probeert de vreedzame strijd tegen Assad te ondersteunen. Vooral over het spirituele ideaal van stilte ging ze anders denken. "Door de Syriërs zag ik in dat mijn verheerlijking van stilte pijnlijk was."

Uw nieuwe boek 'Als stilte steekt' is een pleidooi om de stilte over Syrië te verbreken. Maar welke stilte? In de krant heeft Syrië heel veel aandacht gekregen. De internationale gemeenschap heeft nergens zoveel geld en wapens aan uitgegeven als aan de oppositie tegen Assad. Wat verwacht u precies van Nederlanders?

"Dat je je laat zien en laat zien dat je het vreselijk vindt. Na de gifgasaanval van 2013 dacht ik dat de Dam vol zou staan met demonstranten. Dat viel tegen. Terwijl iedereen toen al kon weten dat Assad een beest is. Nederlanders die in Syrië rondreizen, laten zich maar al te vaak door de propaganda van het regime misleiden. En veel mensen lijken te denken dat ze in het Midden-Oosten niet zo hechten aan democratie en mensenrechten."

Nog even over die stilte. Als je sterk bij een zaak betrokken raakt, dat kan ook de toestand in verpleeghuizen zijn, denk je toch altijd dat anderen zwijgen?

"Het gaat mij om het effect van stilte. Mensen realiseren zich niet hoeveel het uitmaakt als je er wel voor ze bent. Als je gaat demonstreren, zien Syriërs in hun land dat ook op hun smartphone."

U pleit voor meer warmte en empathie. Dat kan ertoe leiden dat de instanties zeggen: laat vrijwilligers die getraumatiseerde Syriërs maar helpen. Bent u niet bang een gat te vullen dat gevuld moet worden door professionals?

"Als het gaat om serieuze psychologische hulp zeker. Dan denk je wel: daar moet ik niet in mijn eentje in gaan zitten poeren. Maar kijk: er is voor mij een verschil tussen helpen en bevriend zijn. Natuurlijk help ik ook weleens mensen, ik hang wel met instanties aan de telefoon. Maar binnen het Syrische Comité (zie onder) werken we samen als vrienden, op basis van gelijkwaardigheid.

Toch blijft de relatie ongelijkwaardig. U bent een Nederlander met geld. Hoe gaat u daarmee om?

"Die vraag stel ik mezelf dagelijks. Ik krijg heel veel vriendschapsverzoeken, ook uit Syrië zelf. Dan ga ik eerst na of ze aan de goede kant staan - dus niet aan die van Assad. En dan nóg kan het zijn dat iemand me privéberichtjes stuurt met de vraag of ik geld kan overmaken. Ik loop daar dan een week mee rond - en ja, dan ben ik dus ook stil. Want ik heb dat geld gewoon niet. Dat schrijf ik zo'n meneer dan. Groot is dan mijn eerbied dat iemand dat begrijpt."

Vindt u het raar als mensen zeggen: Ik heb mijn eigen sores, Syrië is ver van mijn bed - ik heb niet zo'n zin me in al die ellende te verdiepen.

"Dat begrijp ik heel goed. Ik ben me er zeer van bewust dat ik me bijvoorbeeld niet kan inzetten voor de Rohingyas in Birma en Bangladesh. Ik doe liever één ding goed en intensief en leer van mijn fouten, dan dat ik me oppervlakkig over van alles en nog wat uitspreek. Dan wordt het iets van: kijk mij eens de hele wereld op mijn schouders nemen."

Bovendien is Syrië al lastig genoeg. Dat Assad een verschrikkelijke dictator is, weten we. Maar hoe weet je in dit conflict ooit of je aan de goede kant staat?

"Dat is het lastige. Het land is overgeleverd aan zoveel soorten kwaad. Amerika heeft IS in Raqqa succesvol bestreden, maar wel met honderden onschuldige doden tot gevolg. Zelfs een Israëli die ik pas sprak, noemde Syrië een tweede Holocaust. Dáárom doet de stilte zo'n pijn. We staan op 4 mei heel hypocriet te zeggen: dit nooit meer, maar het gebéurt. Natuurlijk moet je heel terughoudend zijn met die Holocaust-vergelijking, dat probeer ik Syriërs ook altijd uit te leggen. De Holocaust wás uniek, maar door dat zo te benadrukken loop je het risico te denken dat alles wat daarna komt minder erg is."

Maar wat kún je dan in zo'n lastig conflict?

"De mensen blijven ondersteunen die dromen van een democratisch Syrië. Het verlangen naar gerechtigheid herkennen en zorgen dat het niet dooft - of daarbij helpen."

U schrijft dat je in de omgang met Syriërs beter beseft wat onze democratie waard is. Maar is het niet moeilijk mensen met zulke gewelddadige ervaringen te begrijpen?

"Dat vind ik totaal niet. Ik vind het steeds moeilijker Nederlanders te begrijpen."

Lange stilte.

"Hoe moet ik dat uitleggen? Ik ben nog altijd dol op filosofie, maar ik geloof ook: het moet pijn doen. Wat ik pervers vind, is dat filosofie, of kunst, en spiritualiteit soms ook, meer en meer worden ingezet als feelgood-ervaring. Terwijl ik denk: filosofie is er juist om het feeling bad levend te houden. Dat heb ik altijd gehad: die interesse voor het geweten, wat dat betreft was ik als kind als een jihadist.

Mooie kop boven het artikel: ik was als kind al jihadist!

"Ja, doe maar! De jihad is prachtig. Tenminste de grote jihad, die je voert met jezelf, met je egoïsme, met je vooroordelen, met je driften. Dat je jezelf, de tijdgeest, de vrienden met wie je omgaat voortdurend kritisch tegen het licht houdt, wat niet wil zeggen dat je de hele tijd moet proberen een goed mens te zijn. Ik weet bijvoorbeeld best dat Mark Zuckerberg niet deugt, en toch zit ik 's avonds vaak te Facebooken - ook wel genietend van zelfgebakken taarten en herfstkleuren. Je hoeft geen moreel perfect leven te leiden en je moet niet verwachten dat anderen dat doen. Het gaat erom dat je het vanzelfsprekende bevraagt."

En dat is?

"Ik vraag me af wat praten en denken betekenen als er geen handeling op volgt. Soms denk ik... je engageren is eigenlijk net zoiets als een huwelijk aangaan. Je zegt ergens ja tegen, maar je kunt niet overzien waar het je zal brengen. En ergens voel je dat risico intuïtief aan: dát is voor veel mensen al een reden om het niet te doen, denk ik.

Want dan zit je eraan vast.

"Vandaag is de eerste dag in lange tijd dat ik niet heb gewerkt. Dan denk ik: geniet er nou maar van, zet een extra pot thee. Maar dan hoor ik stemmetjes in mijn hoofd, niet van mijn Syrische vrienden, maar van de kring daaromheen, die zeggen: o, dus zo diep zit je liefde voor Syrië, je kunt niet eens een Facebookpost beantwoorden. Zo nemen Syriërs elkaar soms de maat, en zichzelf vaak ook."

Triest.

"Het maakt me soms intens moedeloos, maar vluchtelingen kunnen er niks aan doen, want ze zijn zo getraumatiseerd, ze staan in de overleefmodus. Het is soms net een nest puppy's waarbij de moederhond weg is. Die dieren trappen naar elkaar. Dan moet iemand het geheel in het oog houden - er moeten mensen omheen gaan staan. Zulke mensen zijn echt nodig".

'Als stilte steekt - het effect van collectief zwijgen over misstanden en wandaden' van Désanne van Brederode is verschenen bij uitgeverij Querido (64 blz. € 8,99).

Wat is het Syrische Comité?

In 2011 stichtten Syrische en Nederlandse vrijwilligers het Syrische Comité. Daarmee willen ze de vreedzame revolutie tegen Assad ondersteunen. Het comité wil nadrukkelijk hulp bieden aan álle religieuze en politieke gezindten. Het wil de humanitaire tragedie in Syrië onder de aandacht houden, steunt vluchtelingen en probeert de dialoog tussen verschillende groeperingen te bevorderen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden