Denker des Vaderlands: Onze taal verandert en wij dus ook

Beeld studio Vonq

De arbeidsmarkt wordt steeds flexibeler. En dat maakt andere mensen van ons, ziet Denker des Vaderlands Daan Roovers.

Door de flexibilisering van de arbeidsmarkt worden we allemaal ons eigen ondernemertje,” zegt Daan Roovers. Volgens de nieuwe Denker des Vaderlands doet die verandering iets met ons. “Vrijheid, solidariteit, vitaliteit, burn-out, ik ben er anders over gaan denken sinds ik zzp’er ben. Dat verontrust me.”

Volgens Roovers is het niet gemakkelijk grip te krijgen op wat er dan precies gebeurt, met dat denken van ons. “Maar taal speelt daar een grote rol in.”

Een van Roovers’ voorgangers als Denker des vaderlands, wijlen René Gude, probeerde hier ook al grip op te krijgen. Gude meende dat we taal gebruiken in vier verschillende sferen. Vereenvoudigd gesteld: thuis (privé) kletsen we met onze familie, op het werk (privaat) krijgen we opdrachten, in de openbare (publieke) ruimte overleggen we, en in de politieke sfeer discussiëren we.

Gude destijds: “Die private sfeer heeft wat last van territoriumdrift, waardoor allerlei begrippen vooral een financiële betekenis hebben gekregen.” Denk aan termen als flexibel, duurzame inzetbaarheid, autonoom, vitaal, participatie, succes, doel, missie, visie, strategie. En zo nog honderden. Gude: “Daardoor zijn we de taal verleerd om te spreken over gemeenschappelijke doelen, belangen en verantwoordelijkheden.”

Roovers herkent dit: “Zo kan het gebeuren dat iemand tijdens een relatiecrisis niet het verwijt krijgt te weinig thuis te zijn, maar: ‘Je investeert te weinig.’”

Is dat een gevolg van het neoliberalisme, dat zijn tentakels uitspreidt tot in onze taal, tot in onze gezinnen?

“Ik verbied mijn studenten het woord ‘neoliberalisme’ als synoniem voor onze economie te gebruiken, omdat het woord als vergaarbak is gaan dienen voor al het slechts uit onze samenleving. Dat vind ik te gemakkelijk.”

Is die term daardoor onbruikbaar geworden?

“Dat zeg ik niet. Ik gebruik de term wel als aanduiding voor een beweging die collectieve, gezamenlijke of systematische problemen terugbrengt tot individuele verantwoordelijkheden, waardoor deze problemen worden afgewenteld op het individu. Dat is uit financieel en organisatorisch oogpunt vaak een efficiënte manier van problemen oplossen.

“Kijk naar de medische sector: de toename van het aantal kinderen dat het etiket ‘dyslexie’ opgeplakt krijgt, zou je een kenmerk van de neoliberalisering kunnen noemen: een meer collectieve of een systematische kwestie – te weinig aandacht voor taalgebruik of lezen in de klas – wordt zodanig op individuen afgewenteld dat zij allemaal hun individuele traject kunnen doorlopen om aan hun dyslexie te werken. Zo is het collectieve ervan af, wordt slecht lezen een apolitieke, individuele kwestie.”

Leidt dit tot een nieuwe vorm van onmondigheid?

“Bij Immanuel Kant is mondigheid geen status quo, maar een ideaal. Maar mijn kinderen denken dat ze mondig geboren zijn, enkel en alleen omdat ze bestaan. Ik leg hen telkens uit, dat je mondig moet wórden, en daarbij allerlei vermogens moet ontwikkelen, waarbij taal een belangrijke rol speelt. Je moet daarbij ook leren om over onvermogens heen te stappen, zoals je eigen ongeduld, gebrek aan kennis.

“Wie mondig wordt, hoeft minder te leunen op externe autoriteiten, op wat je ouders zeggen, de pastoor, de dokter of de burgemeester. Je moet een aantal interne processen op orde hebben om mondig te worden en externe autoriteiten achter je te kunnen laten.”

Is taal ook zo’n externe autoriteit?

“Ja én nee. Je wordt in taal geboren, in die zin is het intern. Maar taal is ook een van de structuren die maken wie wij zijn, net als geschiedenis en cultuur. Je ziet dat bij kinderen sterk. Zij zijn vindingrijk, proberen van alles met die taal. Ouders corrigeren als hun kinderen de taal verkeerd gebruiken; soms is dat jammer, gaat er creativiteit verloren. De ontwikkeling van taal is belangrijk voor de ontwikkeling van jouw denken, voor de ontwikkeling van wie jij bent in relatie tot je omgeving.”

Nu nemen we woorden als stress, flexibiliteit, inzetbaarheid. Ik heb jongeren horen zeggen: ‘Dat zijn niet mijn woorden. Dat zijn eisen waaraan ik moet voldoen.’ Deze jongeren worden geconfronteerd met taal uit de private sfeer die hun privésfeer binnendringt.

“Die waarneming sluit aan bij wat de Duitse filosoof Jürgen Habermas al in de jaren zeventig ‘de kolonisatie van de leefwereld’ noemde. Habermas stelt dat er een soort systeemwereld bestaat, waar je instrumenteel met elkaar kunt omgaan. Ik wil iets, bijvoorbeeld geld verdienen. Daarvoor ga ik solliciteren, teken ik een contract, werk ik een aantal uren per week. Bij de systeemwereld horen afspraken, handelingen en contracten. En een bepaald vocabulaire. Habermas stelt dat die systeemwereld zich in de leefwereld heeft genesteld. Zo kreeg je dertig jaar geleden al ‘de onderhandelingshuishouding’. Toen man en vrouw beiden gingen werken, moesten ze om de keukentafel gaan zitten om te onderhandelen hoe ze hun huishouden zouden vormgeven. Een term als ‘onderhandelen’ drong uit de systeemwereld de privéwereld binnen, en met de term ging gedrag gepaard.”

Dat gedrag vloeide logisch voort uit ontwikkelingen in de samenleving.

“Dit hoeft ook niet per se slecht te zijn. Het woord ‘economie’ stamt van het Griekse oikos, huis, en nomos, regel. Het betekent letterlijk huishoudkunde. Een leerling van Habermas, Axel Honneth, voegde iets moois aan dit gedachtengoed toe. Het gaat pas mis, meende Honneth, als een individu op de verkeerde plekken erkenning zoekt: dat je in de politieke sfeer erkenning zoekt voor je economische prestaties, of, andersom, in de private sfeer erkenning zoekt voor wie je als individu bent. Wat maakt het voor mijn moederschap uit dat ik Denker des Vaderlands ben?

“Dat we ons streven naar maatschappelijke erkenning naar de leefwereld, de privésfeer halen, is een al wat bekendere en wat oudere misvatting. Iets vergelijkbaars geldt nu bij de roep om flexibiliteit, stressbestendigheid, transparantie, inzetbaarheid. In systemen en organisaties spelen deze woorden een rol. Maar mensen gaan ze op zichzelf betrekken, denken dat het individuele eigenschappen zijn geworden, die bij hun karakter horen.”

En als het nog geen eigenschappen zijn?

“Dan moeten die snel verworven worden op allerlei competentietrainingen. Denken ze. Maar ze voelen zelf wel aan dat er iets wringt. Daarom zeggen ze tegen jou: dit zijn niet mijn woorden, dit is niet mijn taal.”

Wat is daarvan het gevolg?

“Dat wij onszelf de hele dag gaan zien als een soort potentiële arbeidskracht. En dat is uitputtend. De Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han beschrijft dit proces in ‘De vermoeide samenleving’. De flexibilisering van werk heeft ons een suggestie van vrijheid gegeven, terwijl we eigenlijk onszelf, onze eigen baas zijn geworden, en onszelf uitbuiten. Wij zijn niemands ondergeschikte, of eigenlijk alleen onze eigen ondergeschikte. Deze vrijheid van autoriteit, stelt Byung-Chul Han, leidt niet tot vrijheid, maar laat vrijheid en dwang samenvallen. Dit leidt tot burn-out en depressiviteit.”

Ik sprak jonge mensen, mbo-opgeleid, die ’s nachts opstaan om hun mails te controleren, en te kijken of ze kunnen anticiperen op problemen op de werkvloer. Hoe kunnen we die uitbuiters en uitgebuitenen beschermen? Zij zijn er niet in getraind, zij zijn niet mondig.

“En wij maken ze ook niet mondig, want als zo iemand een burn-out krijgt, denken we toch eigenlijk dat hij of zij niet goed tegen stress kon, niet vitaal genoeg was.”

Wat kunnen we daaraan doen?

“Byung-Chul Han zegt dat we niet meer een punt achter iets kunnen zetten. We kunnen niets meer afsluiten. Ja, heel kunstmatig, door een wifi-vrije week te nemen, waarna we ons oude ritme weer oppakken.”

Hoe leer je een punt zetten?

“Nee zeggen is een punt zetten. Op de flexibele arbeidsmarkt betekent twee keer nee zeggen dat er een ander gevraagd wordt. Met een ouderwets vast contract is nee zeggen een stuk makkelijker.”

Die vaste contracten keren niet zo snel terug. Kunnen we op een andere manier ‘nee’ leren zeggen?

“We moeten ervoor zorgen dat jongeren zelfvertrouwen krijgen.”

Zelfvertrouwen krijg je door flink wat competenties te verwerven.

“Een van de vooruitstrevende juffen op de school van mijn kinderen stelde voor niet al te veel tijd te besteden aan het ontwikkelen van een handschrift. ‘We tikken toch alles, ze hebben meer aan een typediploma.’ Typen lijkt een handige competentie. Maar tegen de tijd dat deze kinderen aan het werk gaan, hebben we allemaal een spraakcomputer en tikt er niemand meer.

“Onderwijs is kinderen voorbereiden op een toekomst die er nog niet is. Belangrijker dan competenties bijbrengen, is kinderen leren nadenken. Het Bildungsidee gaat ervan uit, dat je kinderen, scholieren, studenten zo ontwikkelt dat ze weerbaar zijn en blijven, ook al veranderen de omstandigheden. Als wij niet weten hoe de arbeidsmarkt er over twintig jaar uitziet, moet je het duurzame misschien meer in jezelf zoeken. Het feit dat de arbeidsmarkt zo veranderlijk is, wil niet zeggen dat alle werknemers zo veranderlijk moeten worden. Wie constant verandert, wordt gek. Onderwijs moet zorgen voor een zekere duurzaamheid in karakter.”

Welke rol speelt taal daarbij?

“Een grote. Voor je geestelijk welbevinden is het essentieel jezelf goed te kunnen uitdrukken, om goed te kunnen verwoorden wat je ervaart, of hoe je in de wereld staat. En wil blijven staan. En nee wilt kunnen zeggen, in een taal die van jou is. Lukt dat niet, dan voel je je onthand en ongelukkig. En liggen depressie en burnout op de loer.”

Op 7 juni gaat Denker des Vaderlands Daan Roovers in gesprek met studenten, jongere werknemers en Trouwlezers. Met medewerking van wetenschapsjournalist Mark Mieras en Trouw-journalist Peter Henk Steenhuis. Inloop vanaf 13.30. Start programma 14:00 uur. Borrel 17:00 uur. Landgoed Zonheuvel in Doorn. Deze dag is mogelijk gemaakt door Instituut Gak. Schrijf u in via: https://exclusief.trouw.nl/

Lees ook:

Daan Roovers, de nieuwe Denker des Vaderlands: ‘Waarom zou mijn mening interessanter zijn dan de jouwe?’

Verwacht van de nieuwe Denker des Vaderlands geen stevige meningen over vlees eten of over migratie. Daan Roovers leidt liever debatten waarbij iedereen aan het woord komt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden