Filosofisch Efltal Decembermaand

December cadeaumaand. Maar waarom geven we elkaar eigenlijk cadeaus?

December cadeaumaand. Maar waarom eigenlijk? Waarom geven we elkaar cadeaus, wat drukken we daarmee uit? Aan de vooravond van Black Friday buigt het Filosofisch Elftal zich over die vragen.

De decembermaand staat garant voor lange rijen bij de kassa’s en drukke webshops. Morgen is het Black Friday, volgende week pakjesavond en dan volgen de Kerstdagen nog. Al die data staan garant voor veel cadeau­s kopen. Tegelijkertijd weten we inmiddels dat consumentisme niet tot echt geluk leidt, en dat almaar nieuwe spullen kopen niet goed is voor de wereld. Daarom buigt het Filosofisch Elftal zich over de vraag: wat is cadeaus geven in wezen eigenlijk? En hoe daarmee om te gaan in tijden van klimaatverandering?

“Voor een econoom heeft een cadeau alleen de waarde die je op de kassabon kunt aflezen”, zegt Paul Teule, filosoof en econoom, docent aan de Universiteit van Amsterdam. “Maar een cadeau valt niet te reduceren tot een bonnetje. Het gaat niet om de transactie, maar om de symbolische taal die een cadeau uitdrukt, waarmee we onze relaties weergeven en onderhouden. Dat zie je door de hele geschiedenis heen. Vroeger ging het vaak om status en wederkerigheid. Maar ook nu geven we met cadeaus uitdrukking aan onze relaties: we willen laten zien dat we van onze kinderen houden, dat we onze partner goed kennen, dat we onze welvaart graag delen met onze ouders. Het is eigenlijk één groot sociaal spel. Het probleem is dat dit spel nu een te grote tol eist voor het milieu en dat producten te goedkoop zijn. Organisaties als True Price laten dat steeds beter zien. Een gemiddelde spijkerbroek zou bijvoorbeeld dertig euro duurder moeten zijn – dan heeft de maker ervan een fatsoenlijk inkomen, een gezonde werkomgeving en wordt milieuvervuiling opgeruimd. Ik kan me voorstellen dat mensen denken: ‘Cadeautjes geven, mag dat nou ook al niet meer?’ Maar dat is gelukkig niet het geval. We moeten alleen kiezen voor de juiste prijs, door van bedrijven te kopen die rekening houden met mens en milieu. Waarschijnlijk koop je dan meteen wat minder, omdat de cadeaus duurder zijn. Je hebt de kosten in de keten dan betaalt, en je kunt gewoon cadeaus blijven geven – want daar is niks mis mee.”

Sinterklaas-etalage in de Bijenkorf. Beeld ANP

“Maar met de manier waarop we dat nu doen wel”, reageert filosoof en columnist Tinneke Beeckman, “zelfs als we verantwoorde cadeaus kopen. We leven continu in overvloed; een feest is enkel een periode van nóg meer overvloed. Vroeger gaf je met de feesten geschenken en was dat speciaal. Dat zorgde ervoor dat geschenken direct verbonden waren met wat je vierde, bijvoorbeeld de terugkeer van het licht met Kerstmis. Ze brachten daardoor een zekere spiritualiteit met zich mee. Mijn grootmoeder kreeg op kerstnacht bijvoorbeeld altijd chocolademelk en rozijnenbrood. Voor haar was dat een ware traktatie. Maar nu kunnen we elke dag koekjes, chips en chocola eten, en krijgen we zo vaak cadeautjes. Dat haalt de magie van feestdagen en geschenken weg. Juist om van overvloed te kunnen genieten, is het denk ik goed om wat meer contrast in te bouwen. Om overvloed af te wisselen met schaarste, net zoals na Kerst traditioneel de vastentijd volgt. En met schaarste bedoel ik: de verwennerij even beperken, je hoeft niet op een houtje te bijten. Het gaat er dus niet zozeer om wat je met de feestdagen doet, maar juist om wat je in de periodes daartussen doet – dan moeten we ons niet zo overgeven aan het consumentisme. Zodat een feest met cadeautjes weer echt feestelijk gaat voelen.”

Teule: “Het is alleen ontzettend moeilijk om je niet over te geven aan het consumentisme. Antropoloog Mary Douglas heeft onderzocht wat we in de westerse wereld eigenlijk met goederen doen. Haar antwoord: we bouwen er onze sociale wereld mee, waar we vervolgens een plek in vinden. Jij bent iemand met een bepaalde kledingstijl, een bepaalde auto of een bepaald uitgavepatroon. Bij de nieuwste iPhone kopen gaat het niet alleen om het bezitten ervan, maar ook om bij de groep horen van mensen die de nieuwste iPhone hebben. Het is goed om je daar bewust van te zijn, zodat je niet wordt opgeslokt door een zinloos statusspel. In hoeverre wil je meegaan in het kapitalistische spelletje om je identiteit uit te drukken? Met kinderen over hun verlanglijstje praten is daarom verstandig, en ook leuk. Waarom willen ze die dingen eigenlijk graag hebben? Omdat de hele klas ze heeft? Omdat ze denken dat ze dan gelukkiger zijn? Kinderen zullen overigens alsnog meegaan met trends, dat is niet zo erg. Maar op deze manier leren ze alvast een beetje reflecteren op hun wensen.”

Beeckman: “Dit laat zien dat we tegenwoordig producten gebruiken voor verbondenheid, in plaats van rituelen. Maar een geschenk hoeft niet altijd een product te zijn. Het kan ook iets zijn dat je samen doet, zoals een leuk uitstapje. Ervaringen leveren vaak meer geluk op dan objecten, bij iets materieels is dat vaak kortstondig. De grote paradox van dagen als Black Friday is dat je gaat winkelen vanuit het gevoel dat je winst maakt door te kopen, waardoor je wordt opgejaagd om meer te kopen. Hetzelfde is het geval bij al die koopjeshoeken met goedkope plastic rommel. We kopen en krijgen voortdurend, maar we vinden het tegelijkertijd ook niet veel waard, want we willen alweer iets anders. Dat werkt vervreemdend. Kerstkoekjes bakken met je kind is daarom waardevoller dan vlak voor Kerst de speelgoedwinkel leegkopen. Koop verder nog een paar duurzame cadeautjes, en dan is het daarna weer een tijdje klaar.”

Lees ook: Op Black Friday schakelen winkels ons verstand uit, zodat het bonzend hart het overneemt

Met een licht hoofd en een bonkende hartslag rekenen consumenten elke Black Friday weer producten af die ze eigenlijk niet nodig hebben. Wat is de magie van het kortingscircus?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden