Theologisch ElftalSinterklaasjournaal

Debatten over cartoons, boosheid om het Sinterklaasjournaal: gaan humor en geloof niet samen?

Sinterklaasjournaal is neergestreken in Kruisighem.Beeld NPO/NTR

Hevige debatten over cartoons, boosheid onder christenen over het Sinterklaasjournaal: valt er nog wat te lachen als het over geloof gaat? “Goede humor kan onderdeel zijn van een gezonde spiritualiteit.

Godsdienst en humor: wie het recente nieuws volgt, zou kunnen denken dat die twee per definitie niet samen gaan. Spotprenten over de profeet Mohammed leiden consequent tot doodsbedreigingen en aanslagen; knipoogjes in het Sinterklaasjournaal naar het lijden van Jezus leveren een stortvloed aan gepikeerde reacties op. Blijkbaar hebben gelovigen nogal lange tenen, en willen ze dat hun godsdienst vooral ernstig benaderd wordt. Valt er maar weinig te lachen als het om geloof gaat? 

Nee, dat beeld is niet terecht, zegt Lody van de Kamp, rabbijn en schrijver. “In de joodse gemeenschap is humor in elk geval heel belangrijk. Humor is bij ons vaak ingezet als overlevingsmechanisme. En binnen onze orthodox-joodse gemeenschap maken we grappen over Torah-teksten. Die kunnen lucht geven en helpen om onszelf te relati­veren.”

Bas van der Graaf, predikant en inhoudelijk leider van zingevingsplatform Holy Hub in Amsterdam: “Humor kan inderdaad heel veel lucht geven en is juist daarom belangrijk in het geloof. Religie en theologie zijn menselijke pogingen om iets te zeggen over de heiligheid van God. Dat vraagt soms om ernst, maar ook om het besef dat wij maar wat krabbelen aan een groot mysterie. Wij hebben God niet in onze zak. Daar helpt humor heel erg bij. Vroeger had ik een boekje van dominee Okke de Jager, getiteld ‘Humor in de Bijbel’, een boekje dat overigens helemaal niet zo grappig was. Maar ik leerde daar wel dat de auteur in de Bijbel een tegenhanger vond tegen het ernstige, het zwaarwichtige van de gereformeerde traditie. Het is heel belangrijk dat wij het vermogen hebben om onze eigen traditie te kunnen relativeren.”

Van de Kamp: “Het blijft natuurlijk wel subjectief en context-afhankelijk wat precies grappig is. En dat is ook gelijk het ingewikkelde aan humor. Er zijn grappen die ik over mijzelf kan vertellen, of over het jodendom of de Torah. Maar op het moment dat iemand anders, een niet-jood, diezelfde grap zou maken, zou het pijnlijk worden. Zo was ik eens te gast bij een bijeenkomst van de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap. Daar was een stand-up comedian die een hele act maakte met grappen over de Koran en de islam. Iedereen vond het prachtig en er werd hard gelachen. Tegelijkertijd voelde ik dat het ongepast zou zijn als ik hard mee zou lachen: dan zou het kunnen lijken dat ik hen uitlachte. Wie de grap maakt en in welke context, maakt dus heel veel uit. Wat in de ene situatie humor is, is in een andere situatie spotten. Dan wordt het opeens ingezet om de medemens, God of het bijbelse belachelijk te maken.”

Van der Graaf: “Het valt me wel op dat ook in de Bijbel expliciete humor vaak bijtend is. Dan denk ik aan de profeten die de afgoderij belachelijk maken, of bijvoorbeeld aan Psalm 115. Daar wordt er echt vrolijk op los gespot met andere goden. En niet ­alleen in de Bijbel, ook in de kerkelijke traditie heeft dat stevig doorgezet. Luther zette humor in als een fel wapen, en ook Calvijn kon meedogenloos spotten met de katholieken – die dat overigens ook terugdeden. Humor kan dus relativerend zijn, maar het kan ook dienen om er een waarheidsclaim mee te maken: juist als je overtuigd bent van je eigen gelijk kun je spotten met ­andermans overtuigingen. Dat vind ik overigens niet altijd slecht: zoals bij die profeten gaat het niet op de persoon, maar is het een instrument in het afbreken van foute ideeën. Dat raakt soms aan heilige huisjes, maar dat is niet erg. Sommige gedachten zijn het waard om echt diep bevraagd te worden, om bespot te worden, om zo te ontdekken of ze niet stiekem zijn gaan functio­neren als afgodsbeelden. Humor wordt dan een kritisch instrument tot zelfreiniging en waarheidsvinding.”

Van de Kamp: “Bij de huidige cartoonrel zie ik die waarheidsvinding jammer genoeg niet terugkomen in het debat. Het is volgens mij heel belangrijk dat het gesprek toch ook inhoudelijk ingaat op de boodschap van die cartoon: wat is precies de boodschap, en wat betekent het dan dat je die in een klaslokaal ophangt waardoor leerlingen zich in een beschuldigde positie bevinden? Want inderdaad, een grap relativeert niet alleen, maar kan ook echt een punt maken. Die benadering zou het gesprek inhoudelijk maken, terwijl er nu vooral formeel op de vrijheid van meningsuiting wordt gewezen. Toch geloof ik echt dat goede humor onderdeel kan zijn van een gezonde spiritualiteit. Een oud Jiddisch gezegde luidt: ‘Mann tracht, un Gott lacht’. De mens rommelt maar wat aan, en God lacht ons uit. Zo’n besef is in feite een uiting van zelfspot, en dat kan helpen om de situatie en onze eigen zorgen te relativeren. Wij denken dat we controle hebben over ons leven, en dat wij weten hoe God in elkaar steekt. Maar door humor ontdekken we dat dat maar beperkt is.”

Van der Graaf: “Dat doet me weer denken aan de oudkerkelijke traditie van de ‘risus paschalis’, de paasgrap: op Eerste Paasdag moest er een goede grap zitten in de dienst, een grap die de spot dreef met onze sterfelijkheid. Die grap relativeerde niet de geloofsovertuiging, maar ­onderstreepte die juist. Het werd daarmee een uiting van vreugde, van het leven dat sterker is dan de dood. Juist omdat we leven van verlossing, kunnen we vrolijk grappen maken. Humor kan oppervlakkig zijn, maar er zit ook een diepe ernst in. Het kan wijzen op het geloof dat de diepste werkelijkheid vreugdevol is.”

Lees ook:

Christenen zijn boos op het Sinterklaasjournaal vanwege fictieve plaats Kruisigem: ‘Schandalig, NTR!’

Sinterklaas is zaterdag aangekomen in een niet nader genoemde plaats aan de Dieuwertje Blokkade. Eerder werden ‘Zwalk’, ‘Schroothoop’ en het eveneens niet bestaande Limburgse ‘Kruisigem’ als aankomstplaats genoemd. En over dat laatste zijn christenen boos. ‘Schandalig NTR!’

Lees ook:

Cartoons leiden ook op Nederlandse scholen tot ernstige bedreigingen

De aandacht die Nederlandse scholen de afgelopen tijd schonken aan de moord op Samuel Paty heeft in ieder geval op twee plekken tot onveilige situaties geleid, in Den Bosch en Rotterdam. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden