null Beeld
Beeld

BoekrecensieFilosofie

De zin van je bestaan leer je niet in je individuele eentje

Peter Abspoel
Stiefkind van de rede. Essays over de voorwaarden van menselijkheid.
Damon, 491 blz., € 29,90
★★★

De schrijver

Peter Abspoel is filosoof en cultureel antropoloog. Hij publiceerde over Afrikaanse cultuur op basis van zijn veldwerk in Afrika. In 2016 verscheen Zingeving in het Westen: traditie, strijdersethos en christendom, een boek waarop Stiefkind van de rede verder bouwt.

De stelling

Abspoel vraag zich af wat we nodig hebben om mens te zijn. Natuurlijk kun je daarop antwoorden dat je een (theoretische) visie hebt omarmd en dat je van daaruit handelt, maar dat gaat voorbij aan dieperliggende zaken. Want je wordt niet geboren met ‘visies’. Veeleer krijg je als mens pas vertrouwen in de wereld via een concreet leven met andere mensen, die je leren dat toewijding (tot de wereld, tot anderen) ertoe doet.

Dat is precies wat Abspoel met tradities bedoelt: om een affectief en moreel leven te ontwikkelen, moeten we opgroeien in een concrete gemeenschap, die ons toont dat de wereld ‘toewijdingswaard’ is. Vandaar: geen menselijkheid of zingeving zonder sociale groep. Tradities wijzen de weg naar ‘wat we kunnen worden’. Abspoel vergelijkt het met het spel, waarbij kinderen in alle ernst volwassen rollen kunnen aannemen, waardoor ze een beeld krijgen van de weg die ze nog te gaan hebben.

Superieur

In het Westen geloven we te sterk dat het individu alles kan uitvinden, ook de zin van het bestaan. Maar dat acht Abspoel onmogelijk, hij is ervan overtuigd dat het gevoel van zinvolheid (van het leven, van de wereld) wordt doorgegeven via contact met anderen. Daarbij speelt traditionele zingeving nog steeds een grote rol, al zullen westerse intellectuelen dat ontkennen. Veel van wat we waarderen – muziek, vriendschap of sociaal engagement – wordt immers doorgegeven via inspirerende anderen. Het Westen laat zich erop voorstaan niets meer met traditie te maken te hebben en voelt zich om die reden superieur aan andere culturen.

Germanen

Waarom behandelt het Westen ‘traditie’ zo stiefmoederlijk? Waar komt dat sterke antitraditionalisme vandaan? Je zou verwachten dat Abspoel wijst naar de Verlichting als stuwende kracht achter het anti-traditionalisme, maar hij gaat een flink eind verder terug in de tijd. Hij meent dat het strijders-ethos van de Germaanse edelen de grote wegbereider van het antitraditionalisme is geweest. Typerend was immers dat ze zich door geen enkele traditie lieten afremmen om alles waar ze zelf hun zinnen op hadden gezet al vechtend te veroveren, en dat ze daarin iets heldhaftigs zagen.

Die heroïek van de strijd ziet Abspoel vandaag doorwerken: op de werkvloer, in de sport, de erotiek en de wetenschap. Voorts meent hij dat de westerse nadruk op het reflexieve (en in engere zin op het nutsdenken) de wereld aan het veroveren is en daarbij traditionele culturen kapotmaakt.

Redenen om dit boek te lezen

Het getuigt van eigenzinnigheid om in deze tijd een lans te breken voor traditie. De auteur beseft dat hij bakken kritiek over zich heen zou kunnen krijgen. Daarom heeft hij nadrukkelijk afgebakend wat hij wel en niet met ‘traditie’ bedoelt. Hij neemt afstand van de naïeve definitie van ‘traditie’ in termen van folklore, en is heel duidelijk in zijn afwijzing van elke recuperatie van ‘traditie’ door rechtse of conservatieve denkers. Voorts is hij niet te beroerd om toe te geven dat ‘traditie’ ook kwalijke elementen kan bevatten.

Zijn definitie van traditie als kennisoverdracht in een sociale context, die voorafgaat aan het zuiver reflexieve, is overigens best wel een uitdagende invalshoek.

Redenen om dit boek niet te lezen

Het doet vreemd aan dat Abspoel in een filosofisch boek zó sterk beklemtoont dat hij de filosofie buiten beschouwing wenst te laten. Over het algemeen geeft het boek dan ook de indruk bijzonder intuïtief te zijn geschreven. Dat wekt, ondanks de lange bronnenlijst, enig wantrouwen bij de – toegegeven – rationeel gevormde, westerse lezer. Een concreet pijnpunt is dat het boek een bijzonder volle en dus vermoeiende bladspiegel heeft, die suggereert dat er geen doorkomen aan is.

Lees ook:

‘Als u zich mee laat drijven op Abspoels woordenstroom, zult u geregeld op een zin stuiten die uw misschien nu nog ingedutte verlangen naar iets heiligs in deze wereld opeens verrassend wakker schudt', schreef recensente Marijke Laurense over Peter Abspoels dissertatie onder de titel: Wat hebben we tegen traditie?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden