Filosofieboek

De winnaar van de Socratesbeker houdt de actualiteit op afstand

De filosoof Socrates.Beeld Thinkstock

Het meest urgente, oorspronkelijke en prikkelende Nederlandstalige filosofieboek van 2019 is ‘Over vriendschap. De praktische filosofie van Kant’. Dat maakte de jury van de Socratesbeker zondagavond bekend. 

Wat is een goede vriend? Hoe kan ik zelf een goede vriend zijn? Dat zijn kwesties waar iedereen weleens mee zit. Met de keuze voor ‘Over vriendschap’ van Donald Loose, emeritus hoogleraar filosofie, heeft de jury van de Socratesbeker uit meer dan negentig inzendingen een boek uitverkoren dat ieder van ons in principe aangaat.

Dat het boek de lezer blijkens de ondertitel ook nog inlicht over Kants praktische filosofie is een bijkomend voordeel. Immanuel Kant (1724-1804) geldt als een van de giganten van de westerse wijsbegeerte. Het kan nooit kwaad je in zijn denken te verdiepen. Vooral Kants beroemde stelregel dat mensen elkaar (kort door de bocht) nooit alleen als middel tot een doel zouden­­ moeten behandelen, maar ook als ‘doel in zichzelf’, blijft het overdenken waard.

Filosofisch ingewijden zullen het bovendien­­ verrassend vinden dat Loose juist de ethiek van Kant (die bekend staat als ‘kil’) verbindt met zoiets ‘warms’ als vriendschap. Vriendschap is niet een onderwerp dat we direct associëren met deze verlichtingsdenker, nu blijkt ze juist de ideale illustratie van zijn denken.

Een opmerkelijk tijdloos boek

Gezien het karakter van de prijs, die het meest urgente boek van het afgelopen jaar zou moeten uitverkiezen, is ‘Over vriendschap’ wel een opmerkelijk tijdloos boek. Zo gaat Donald Loose niet in op het verschijnsel sociale media, wat je in een modern boek over vriendschap toch zou verwachten. Sterker nog: vrijwel elke verwijzing naar het hier en nu ontbreekt.

Dat gebeurt in de andere boeken die voor de prijs genomineerd waren juist wel. Zo pleit de Vlaamse filosoof Peter Venmans voor het herwaarderen van ‘discretie’, volgens hem een vergeten deugd. Ondanks de historische insteek, begrijp je waarom ‘Discretie’ nu geschreven moest worden, in een tijd dat we voortdurend worden verleid ons intieme­­ leven met anderen te ‘delen’. Venmans noemt het voorbeeld van David­­ Bowie, die niet openbaar maakte dat hij aan kanker leed. Een daad van verzet tegen de dwingend indiscrete tijdgeest.

Zulke verwijzingen ontbreken bij Donald Loose, hij houdt de actualiteit op afstand. In dat opzicht is ‘Over vriendschap’ moeilijk urgent te noemen.

Vensters naar filosofen, kunstenaars en dichters

Wie meer wil weten over nieuwe denkers en nieuwe ideeën, kan ook beter elders terecht, bijvoorbeeld bij Eva Meijers essay ‘De grenzen van mijn taal’. Deze kunstenaar/schrijver/filosoof (en Trouw-columnist) verkent ook een tijdloos thema, namelijk depressie en suïcide. Maar ondanks het persoonlijke van haar zoektocht, opent ze voortdurend vensters naar filosofen, kunstenaars of dichters die over het onderwerp iets onverwachts hebben gezegd. Het geeft haar essay iets prikkelends en actueels, ondanks het even zware als universele thema.

Dat gebeurt ook bij filosoof Thijs Lijster, die in zijn essaybundel ‘Kijken, proeven, denken’ onderzoekt wat kunst eigenlijk met ons doet. “Mijn uitgangspunt in dit boek is dat het kunstwerk zelf een vorm van denken is, een denkvorm, een denkbeeld, een ding-dat-denkt”, schrijft Lijster. Nadenken over kunst voelt misschien ook niet als hyperactueel, maar Lijster bespreekt wel moderne verschijnselen die ‘schreeuwen om duiding’, zoals hijzelf ergens schrijft. Met verwijzingen naar moderne kunstenaars als Damien Hirst of Jeff Koons wil Lijster laten zien dat kunst nodig is om oude denkpatronen te doorbreken.

Urgentie tekent zeker ‘Hydro-politiek’ van Haroon Sheikh. Deze filosoof vindt dat we heel anders naar de wereld zouden moeten kijken, niet vanuit land, maar vanuit zee. Dat spannende idee werkt hij uit in hoofdstukken over de cultuur rond zeven wereldzeeën, zoals­­ de Zuid-Chinese Zee en de Indische Oceaan. Urgent is bovenal Sheikhs waarschuwing dat de (ingebeelde) culturele hegemonie van Europa echt voorbij is. Aziatische en Arabische mogendheden beschouwen westerse waarden niet langer als de poort naar moderniteit. Ze beroepen zich op hun eigen waarden en tradities. Het wordt tijd die tradities serieus te nemen, vindt Sheikh.

Filosofische ernst

Wat actualiteit en urgentie betreft, ligt de keuze voor Loose dus minder voor de hand. Toch is het wel begrijpelijk dat een vijfkoppige jury van filosofen en filosofisch geschoolde journalisten onder de indruk is geraakt van het boek van Donald Loose. In filosofische ernst steekt het boek boven de andere titels uit. Wie ‘Over vriendschap’ heeft uitgelezen, is niet alleen diep doorgedrongen tot het karakter van vriendschap, maar ook tot het karakter van Kants denken, tot zijn ernst, maar ook tot zijn menselijkheid. 

In dit boek staan zinnen waarop je een half leven kunt kauwen. “Wat ons bestaan boeiend en menselijk maakt, is juist het spanningsveld tussen het eindige en het absolute, voorwaardelijkheid en onvoorwaardelijkheid, praktijk en ideaal.” Her en der biedt Loose zijn lezers ook verrassende oneliners. “Religies geven zich graag voor universeel uit, maar zijn de facto veelal sektarisch.” Het winnende boek is een filosofische prestatie, een boek dat tot geduldig denken aanzet. Misschien maakt het zijn lezers zelfs tot betere vrienden.

De verabsolutering van de radicale lateriteit

Maar welke lezers? Dat is de vraag. Want met lezers die niet gepokt en gemazeld zijn in de filosofie, houdt Donald Loose geen rekening. “Dit is een taai boek,” oordeelde filosoof en Trouw-recensent Fleur Jongepier eerder in deze krant, het leek haar ‘nog het meest bedoeld voor een handjevol vakspecialisten’. Dat taaie zit ’m niet alleen in de stijl, maar ook in de kennis die Loose vooronderstelt. Zinnen die zo beginnen zijn geen uitzondering: “De verabsolutering van de radicale lateriteit dreigt als compensatie te fungeren voor de nouminale dimensie van de autonome moraliteit...” Dat zijn zinnen die vrijwel niemand met plezier uit zal lezen, zeker niet het publiek waarop de Socratesbeker zich richt, of tot nu toe heeft gericht.

Prijzen kunnen dat éne boek naar boven duwen dat onterecht weinig aandacht krijgt. Donald Loose’s visie op Kant en op vriendschap verdient misschien inderdaad een groter publiek. Zijn visie raakt de actualiteit weliswaar nauwelijks, maar je zou kunnen volhouden dat een diepgaand onderzoek naar vriendschap, naar het belang van wederzijds respect, altijd actueel blijft. Als lezer kun je dan zelf wel bedenken waarop je deze analyse kunt betrekken. Het is alleen jammer dat dit alles zo’n naar binnen gericht boek moest opleveren. (Juist als Loose de politiek erbij haalt, wordt hij op zijn allerondoorgrondelijkst.) Het is moeilijk te begrijpen waarom dít boek déze prijs moest winnen. De geïnteresseerde leek kun je het onmogelijk aanraden.

Lees ook:

Filosoof Peter Venmans over een vergeten deugd

‘Er was een tijd waarin discretie hoog gewaardeerd werd’'.

Merel Kamp bespreekt ‘De grenzen van mijn taal’ .

‘De taal van Eva Meijer weet ieder cliché over depressie te mijden’

Fleur Jongepier bespreekt ‘Over vriendschap’ van Donald Loose

 Deze taaie pil had een knaller van een boek kunnen zijn’

Paul van der Steen bespreekt twee boeken die de wereld bekijken met een maritieme bril

 ‘Hydropolitiek’ van  Haroon Sheikh en  ‘De jungle op zee’ van onderzoeksjournalist Ian Urbina 

Merel Kamp bespreekt ‘Kijken, proeven, denken’ van Thijs Lijster

 'Het kunstwerk kijkt en denkt altijd terug.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden