Fernando Savater Beeld EPA

Recensie Filosofie

De wereld is te ingewikkeld voor Fernando Savater

Fernando Savater: ‘Politiek nu! Samen leven in de wereld van morgen.’ Vertaling: Adri Boon; Uitgeverij Bijleveld; 176 pagina’s; € 19,50.

De schrijver

Fernando Savater (1947) is een Spaanse filosoof en schrijver. In Nederland werd van hem onder meer ‘Ethiek nu!’ uitgegeven. Opvolger ‘Politiek nu!’ is een herziene editie van een boek uit 1992.

De stelling

Als lid van de 1968-generatie en overlevende van de Franco-dictatuur weet Savater hoe het is om tot de barricaden te worden geroepen. Hij betreurt het gebrek aan politiek engagement van met name jongere generaties. Hoe vaak heeft hij mensen niet horen beweren dat ze niets met politiek hebben, waarbij ze vergeten dat zij zelf die politiek zijn? Voor de democratische Atheners was het zonneklaar: alleen een idioot houdt zich afzijdig van politiek, alleen een idioot plaatst zichzelf buiten de samenleving.

Dankzij de rede zijn we in staat om het met elkaar uit te houden, schrijft Savater. Hij definieert de rede als “het vermogen om conventies, oftewel wetten, in het leven te roepen die ons niet worden opgelegd door de natuur maar die we vrijwillig aanvaarden.”

Politiek is dus de kunst van het samenleven. In de praktijk blijkt dat behoorlijk ingewikkeld te zijn, vooral in een liberale democratie. Met gebogen hoofd geeft Savater de zeventiende- eeuwse filosoof Thomas Hobbes gelijk: de mens is een wolf voor zijn medemens. Maar als mensen niet deugen, als ze inderdaad grillig, manipuleerbaar en omkoopbaar zijn, waarom gokken we dan niet op een alleenheerser die onze ergste impulsen bedwingt, waarom moeten we dan toch vasthouden aan een politiek systeem dat zorgt voor permanent gekrakeel? Simpel, zegt Savater. Als mens moet je boven alles je individualisme koesteren, en een democratie garandeert nu eenmaal dat de staat het individu dient, in plaats van andersom.

Opvallendste passage

 “Helaas strookt harmonieuze anarchie nu eenmaal niet met de aard van het beestje dat mens heet: het is vroeger niet gelukt, het is nu nog niet gelukt, en het zal in de toekomst waarschijnlijk ook niet lukken.”

Reden om dit boek niet te lezen

Savater gelooft niet in utopisme, maar vindt wel dat mensen ‘compagnons’ moeten zijn, ‘actief lid van de samenleving: betrouwbaar, coöperatief en gelijk voor de wet.’ Voor een zelfverklaard hobbesiaan, die zegt meer domme en slechte mensen dan wijze en goede te kennen, lijkt me dat utopisch genoeg.

Verder schrijft Savater dat mensen graag vitten op het kapitalisme, terwijl handel het eerste alternatief voor oorlog was. Waarom vermeldt hij niet dat oorlog soms een voortzetting van handel was met andere middelen? In ‘De zijderoutes’ van Peter Frankopan valt bijvoorbeeld te lezen hoe ridders bij de Tweede Kruistocht met de belofte van zakelijke buitenkansjes werden geronseld. Even later erkent Savater dat oorlogen big business zijn voor wapenhandelaars; het is een van de vele voorbeelden waarbij zijn eigen argument nuanceert en vervolgens voorbijsnelt aan de implicaties daarvan.

Savaters neiging tot simplificatie is problematisch. Erg grondig kan je de herziening van zijn 27 jaar oude boek niet noemen. Ondanks enkele obligate invoegingen over populisme en klimaatcrisis is ‘Politiek nu!’ blijven steken in een tijdperk dat gevoelsmatig net zo ver weg lijkt als de Napoleontische Oorlogen (om een Savateriaanse overdrijving te gebruiken). Een tijdperk waarin je als schrijver nog jubelend kon optekenen dat democratie wereldwijd ‘zonder voorbehoud’ moet worden ingevoerd, zonder dat je daarbij de knauw van historische ironie voelt.

Natuurlijk had antimilitarist en atheïst Savater in 1992 niet kunnen voorzien dat Amerikaanse neoconservatieven de democratie met militair geweld naar Irak exporteerden, waarbij ze onder andere een nieuwe golf van moslimfundamentalisme ontketenden. Maar juist door deze veranderde historische context is het vreemd dat Savater zijn triomfalistische passages over de export van democratie naar ‘onderontwikkelde landen’ niet van nuanceringen heeft voorzien. De filosoof wil de wereld graag minder ingewikkeld maken, maar zijn boek is ingehaald door de complexiteit van de wereld.

Reden om dit boek wel te lezen

Savater meldt herhaaldelijk dat hij ‘de zaken niet te ingewikkeld wil maken’, dat hij de lezer ‘cruciale gemeenplaatsen, clichés en platitudes’ biedt. Dat heeft zijn voordelen. ‘Politiek nu!’ leest vlot, dat moet gezegd. Soms benadert Savater de aforistische stijl van zijn idool Michel de Montaigne.

Lees ook: ‘De gele hesjes willen meestal geen geld, ze willen gezien worden als individu’­

Op het hoogtepunt van het boerenprotest, kreeg Nederland bezoek van Pierre Rosanvallon, dé Franse denker over democratie.

Lees ook: ‘Het idee dat de democratie wel wat vrijheden kan missen baart mij zorgen’

Filosofe Alicja Gescinska stond op de lijst van de laatste EU-verkiezing. De politiek kan best wat meer filosofen gebruiken, vindt ze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden