null Beeld

ColumnWelmoed Vlieger

De vraag wat een goede samenleving is, dreigt naar de achtergrond te raken

Wonderlijk toch, dat er uitspraken bestaan die van de diepste menselijkheid en oprechtheid getuigen maar waarvan we helemaal niet zeker weten of ze ooit daadwerkelijk zijn uitgesproken. Van die citaten raakt deze mij het meest: ‘Hier sta ik, ik kan niet anders.’ Tot mijn verrassing kwam ik de aan Luther toegeschreven woorden opnieuw tegen in een voordracht van de Duitse socioloog Max Weber getiteld Politiek als beroep. Een toepasselijk boekje leek me, zo aan het begin van de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen. Ook één dat serieuze vragen bij de Nederlandse politiek oproept.

Dat de campagne inmiddels volop van start is gegaan is duidelijk, vooral op sociale media. Via talloze filmpjes en oneliners doen de campagnestrategen hun uiterste best om de kandidaten en hun visie op Nederland zo flitsend mogelijk voor het voetlicht te brengen. Bij mij dringt zich vooral de grote vraag op: wat is er met de waardegedreven politiek gebeurd? Waar zijn de eigen overtuigingen, de innerlijkheid in combinatie met het politieke vakmanschap gebleven?

Een brij van woorden

Over waardegedreven politiek wordt nogal eens gedacht dat zij zwevend zou zijn, en daar willen de meeste partijen graag verre van blijven. Liever brengen zij hun plannen aan de man als ‘realistisch’ en noodzakelijk. Dat uit zich ook in de slogans en trefwoorden waarmee partijen zich graag profileren: veel bombast, maar wat er nou eigenlijk gezegd wordt blijft volstrekt onduidelijk. De hoera-woorden verbergen evengoed een gebrek aan kennis van zaken als oprechte overtuigingen. Het is van allebei niets. ‘Een sterke staat’, ‘tegen marktwerking’, ‘meer samenhang en naar elkaar omzien’ – het is een brij.

Dat politici niet meer de taal spreken van waardegedreven politiek beschouw ik niet alleen een verarming maar ook als een groot risico. De vraag wat een goede samenleving is, dreigt steeds verder naar de achtergrond te raken. Overtuigingen ontlenen aan inzicht en van daaruit analyseren, denken, afwegen, gericht kiezen en handelen, hebben we steeds verder weggeorganiseerd. De overtuigingen zijn er misschien nog wel, maar worden handig technocratisch verstopt achter complexiteiten waar niemand nog iets van snapt.

Bevlogenheid, verantwoordelijkheidsgevoel en inzicht

In deze tijden van crisis, waarin de rechtsstaat onder grote druk staat en de roep om verandering niet meer genegeerd kan en mag worden, lijkt het me zinvol de blik op mensen als Weber te richten. In zijn voordracht stelt hij zich onder andere de vraag wat iemand tot een goed politicus maakt. Dat zit hem volgens Weber in een combinatie van kwaliteiten: bevlogenheid (de ‘hartstochtelijke overgave aan een zaak’), verantwoordelijkheidsgevoel en inzicht. Dan gaat het niet om ijdelheid en van daaruit macht willen vasthouden, maar om bevlogenheid, op de voorwaarde dat daar ruimte voor is en men daartoe in staat wordt gesteld.

In de ziel van de politicus moeten die twee ogenschijnlijk tegengestelde maximes, vurige overtuiging en koel inschattingsvermogen, verenigd zijn. Het is met betrekking tot dit punt dat ik bij Weber op die beroemde uitspraak van Luther stuitte: ‘Wat aangrijpend is, is als iemand deze verantwoordelijkheid voor de gevolgen werkelijk en tot in het diepst van zijn ziel voelt en verantwoordelijkheidsethisch handelt, en dan op een bepaald moment zegt: “hier sta ik, ik kan niet anders.” Dat is pas echt menselijk, dat grijpt je aan.’

Voor de komende verkiezingen lijkt het me goed om deze woorden in het achterhoofd te houden.

Welmoed Vlieger

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wijsbegeerte en wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing aan de Universiteit van Amsterdam. Lees haar columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden